Sovyet pazar filesi “Avoska” neden bir dönemin sembolü haline geldi?

Kaynak: https://dzen.ru/

 

Bugün "avoska" kelimesi gülümseme ve nostaljik hiler uyandırıyor. Cepte saklanabilen basit bir pazar filesi, günlük Sovyet yaşamının vazgeçilmez bir parçasıydı.

İnsanlar "ne olur ne olmaz" diye alırlardı, çünkü "bir şeyleri nereden bulacaklarını" asla bilemezlerdi. Ancak çok az kişi, avoskanın belirli bir yaratıcısı ve kökleri yalnızca SSCB'de değil, Avrupa'da da uzanan büyüleyici bir geçmişi olduğunun farkında.

İcadın aslı

Pazar filesi, Sovyet günlük yaşamının gerçek bir sembolü haline gelmiş olsa da, Sovyetler Birliği'nde icat edilmemiştir. Filenin prototipi 1920'lerde Çekoslovakya'da ortaya çıkmıştır. Yerel bir girişimci olan Vavřinec Krhoust, market alışverişlerini paketlemenin ucuz, hafif ve dayanıklı bir yolunu arıyordu. Böylece, bükülmüş iplikten yapılmış bir "file" olan síťovka doğmuş oldu. İnanılmaz derecede pratik olduğu kanıtlandı: 50 gramdan hafifti, ancak 10 kilograma kadar yük taşıyabiliyordu.

Bu fikir hızla Doğu Avrupa'ya yayıldı ve 1930'lara gelindiğinde SSCB'de de benzer çantalar üretilmeye başlandı. Ancak, filenin yeni bir isim, kültürel bir anlam ve yaygın bir kabul görmesi Sovyetler Birliği'nde gerçekleşti.

Neden "ip file"

Çanta, adını şans ve iyi talih umudunu ifade eden bir edat olan "avos" (belki) kelimesinden almıştır. Sovyet dönemindeki kıtlık döneminde insanlar, bir yerlerde "bir şey vereceklerini" veya "bir mağazada bir şey atacaklarını" umarak sürekli yanlarında böyle bir çanta taşırlardı. "Belki şanslı olurum" ifadesi, "belki işe yarar" ilkesiyle yaşayan bir neslin felsefesiydi.

Böylece file çanta sadece bir ev eşyası olmaktan çıkıp, Sovyet iyimserliğinin ve yaratıcılığının bir sembolü haline geldi.

Halkın icadı

Sovyet sanayisi bu fikri hemen benimsemedi. Başlangıçta, file çantalar elle üretiliyordu; tığ işi, tığ işi veya naylon iplik, sicim hatta misinadan yapılıyordu. Hafif sanayi fabrikalarında seri üretime ancak 1960'larda geçilebildi. O dönemde, çantanın kompakt bir top haline katlanmasını sağlayan metal halkalar ve kulplar ortaya çıktı.

Kırmızı, sarı ve mavi gibi çok renkli iplerden yapılmış çantalar özellikle popülerdi. Modaya uygun olarak kabul ediliyorlardı ve birçok kadın bunları ayakkabı veya paltolarıyla uyumlu olarak tercih ediyordu.

Neden dönemin simgesi haline geldi?

SSCB'de file, hayatın ayrılmaz bir parçasıydı ve bunun tek sebebi kıtlık değildi. Sovyet zihniyetini yansıtıyordu: her şeye hazırlıklı olmak, uyum sağlayabilmek ve bir şeylerin yoluna gireceği umudu. Çanta yer kaplamıyordu, ucuzdu ve yıllarca dayanıyordu.

İpli çanta tüm toplumsal kesimleri bir araya getiriyordu. Aydınlar, işçiler ve emekliler tarafından taşınıyordu. Bir ceket cebinde veya çantada, ihtişam anını bekliyordu; hayatın beklenmedik anlarına karşı sonsuz hazırlığın küçük bir hatırlatıcısıydı.

21. Yüzyılda Canlanma

SSCB'nin dağılmasının ardından fileler geçici olarak sokaklardan kayboldu ve yerini plastik poşetler aldı. Ancak çevre dostu yaşam tarzlarına artan ilgi ve tek kullanımlık plastiklerin reddedilmesiyle file çantalar yeniden popülerlik kazandı. Günümüzde fileler, şık ve kullanışlı bir aksesuar olarak pazarlandığı Avrupa butiklerinde, defilelerde ve süpermarketlerde görülebiliyor.

İlginçtir ki, modern üreticiler sıklıkla Sovyet kökenlerini pratikliğin ve minimalizmin sembolü olarak vurguluyorlar.

Yaşayan bir miras

Sovyet pazar filesi (avoska), basit bir faydacı eşyadan kültürel bir fenomene dönüşerek dikkat çekici bir yaşam sürdü. Görünüşü, her şeye hazırlıklı olunması gereken bir dönemin ruhunu yansıtıyordu. Belki de "avos" (çanta) kelimesinin ismine girmesi tesadüf değildi; sonuçta, Sovyet karakterinin özünü mükemmel bir şekilde yansıtıyordu: umut, ironi ve bir gün, bir yerde şansın mutlaka karşınıza çıkacağına dair inanç.

Rus kültüründe öne çıkan semboller

 

Kaynak: https://medyagunlugu.com/  

 

Rusya 17 milyon kilometre kare yüzölçümü ile dünyanın en büyük ülkesi. Nüfusu 144 milyon. Bir karşılaştırma yapmak gerekirse Türkiye'den 21 kat daha büyük bir ülke. En büyük şehirleri Moskova, St. Petersburg, Novosibirsk, Yekaterinburg, Nijniy Novgorod, Samara ve Kazan. Nüfusun etnik gruplara göre dağılımına bakıldığında %81 Rus, %3,7 Tatar, %1,4 Ukraynalı, %1,1 Başkurt, %1 Çuvaş ve diğer küçük gruplardan oluştuğu görülüyor.

Ülkenin böylesine büyük bir coğrafyaya yayılmasına, farklı şehirlerde ve kırsalda farklı gelenek ve kültürel özellikler söz konusu olmasına rağmen Rus kültürü dediğimizde öne çıkan birçok unsurdan söz edilmesi mümkün.

Her şeyden önce geniş ve zengin bir tarihi geçmişe sahip olan Rus kültürünün dünya kültürüne katkıları açısından bakıldığında bazı bilimsel alan ve konular dışında öne çıkan en önemli alanların edebiyat, resim, bale ve klasik müzik gibi alanlar olduğu görülüyor.

Rus halk kültürünün öne çıkan görsel folklorik figürlerinde ise iklim, doğa, hayvan sembolleri, gelenekler, tarihsel olaylar ve dinsel ögelerin etkili olduğu görülüyor. Bazı yazarlarca kültürel öğelerde etkili olan en önemli sosyal unsurların vatan ve aile gibi kavramlar olduğu söyleniyor.

Hristiyanlık günlük yaşamın önemli bir unsuru olmuş tarih boyunca. Bununla birlikte 70 yıl boyunca ülkeyi yöneten Komünist Partinin bakış açısı ve söylemlerinin de kültür yaşantısına getirdiği etkileri dikkate almak gerekiyor. Bu noktada Komünist Partinin özellikle din ve kadının rolüne bakışı toplum hayatında bazı değişikliklere neden olmuş.

Bu nedenle, Kievan Rus dönemi, Çarlık ve imparatorluk dönemi, Sovyet dönemi ve bugün farklı eğilim ve özelliklerin söz konusu olduğunu söylemek mümkün. Bununla birlikte bugün Rusya ile özdeşleşen bazı özelliklere bakıldığında aşağıdaki bazı sembol ve kavramların ön planda olduğu söylenebilir:

Ayı:

Neden Rusya'nın sembolü? Bunun nedeni dünyanın güney bölgelerinde vahşi hayatın kralının aslan olmasına rağmen kuzey ülkelerinde ayının öne çıkmasıdır. Kuzey ormanlarında ondan daha güçlüsü yoktur. Bu nedenle ayının bir sembol olarak seçildiği anlaşılıyor. Ayıya atfedilen değerler dünyanın başka yerlerinde tembel, hantal, zalim gibi özellikler olabilmesine rağmen Rusya'da ayı kavramına pozitif anlamlar yüklüdür. Ayı gücü, cesareti, aklı ve zekayı temsil etmektedir. Bu nedenlerle, kahverengi Avrasya ayısı Rusya'da geniş anlamda sempati gören bir figürdür. Bu sembolün çizgi filmlerde, tiyatro oyunlarında sıkça kullanıldığı görülür. 1980 Moskova Olimpiyat Oyunlarının maskotu olarak "Mişa" adındaki yavru ayı kullanılmıştır. 2000'li yılların başından itibaren Rusya'daki siyasi yaşama egemen olan Birleşik Rusya Partisi'nin sembolü olarak da kullanılmaktadır.

 

Rus edebiyatı: 

Edebiyat Rusya'nın dünya kültür mirasına olan katkılarının başında geliyor. Özellikle 19. yüzyılda yetiştirdiği Tolstoy, Dostoyevski, Çehov, Turgenyev, Gogol, Puşkin gibi yazarlarla Rus edebiyatı Rus kültürünün en önemli unsurlarından biri. Bu dönemde yazılan Savaş ve Barış, Suç ve Ceza, Karamazov Kardeşler gibi romanlar dünyada bugüne kadar yazılmış en iyi romanlar arasında gösteriliyor.

 

Bolşoy tiyatrosu: 

Rusya'nın kültürel öğelerinin başka bir alanı da bale, opera ve klasik müzik. Halkın bu tarz gösterilere ilgisi büyük. Çaykovski, Korsakov, Rahmaninov, Borodin, Glazunov gibi önemli besteciler bulunuyor. İşte Bolşoy Tiyatrosu Rusya'nın bu özelliğinin sembolü konumunda. II. Katerina tarafından yapılması istenilmiş ve Mimar Joseph Bove tarafından dizayn edilmiş. Şu andaki bina 1821-1824 yılları arasında inşa edilmiş ve zaman içinde doğal olarak bir çok defa yenilenmiş. İlk olarak 1856 yılında Çar II. Aleksandr tarafından açılmış. Bolşoy tiyatrosu her dönem Rusya'nın ve Moskova'nın en önemli sembollerinden biri olmuş ve sahne sanatlarına büyük katkılar sağlamış bir mekan.

 

Rus alfabesi: 

Rus alfabesi Kiril kardeşler tarafından geliştirilmiş olup, 33 harften oluşuyor. Harflerin öğrenilmesi zor görünmekle birlikte Çince, Japonca gibi alfabelere göre daha kolaydır. Her şeyden önce yazıldığı gibi okunabilmektedir Rusça. Rus dilinde asıl zor olan gramer kullarının yoğunluğu ve kelime sayısının hayli fazla olmasıdır. İyi öğrenilmesi emek ve zaman gerektirmektedir. Rus alfabesindeki harfler aşağıda gösterilmektedir:

А, Б, В, Г, Д, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я

 

Daça: 

Bu kelime günlük hayatta o kadar çok kullanılır ki, Rusya'da ilk öğrenilen kelimelerden biridir. İmkanı olan hemen herkesin büyük şehirlerin yakınlarında bahçesi olan müstakil evler edindiği görülür. Biraz daha uzağa ve mütevazi özelliklere razı olan hemen herkes sahip olabilir bu evlere.

Hafta sonu gidilip vakit geçirilen, tatil zamanlarında kalınan bu evler şehir hayatının stresinden ve gürültüsünden uzaklaşmaya imkan verir. Çoğu evde sauna da bulunur. Daçalar ilk olarak Çarlar tarafından şehirlere yakın kırsal alanlarda hediye edilen mülkler olarak ortaya çıkmıştır. Sovyet zamanında Komünist Parti elitlerine tahsis edilen ve kamu mülkiyetindeki bu evler daha sonra özel mülk olarak kullanılmış ve yaygınlaşmıştır.

 

Babuşka: 

Gün görmüş kadın, hatıraların ve geleneklerin vasisi ve bekçisi, sözünü sakınmayan, güzel geleneksel yemekler pişiren, bazen çocuklara bakan, bahçesinde sebze meyve yetiştiren ve çocuklarına gönderen büyükannedir Babuşka. Bu kelime de Rusya'da günlük hayatta en çok karşılaşılan kelimelerden biridir.

 

Borş Çorbası:

Bu çorba Rus mutfağının en başta gelen yemeğidir. Temel olarak kırmızı turp ve pancardan yapılmaktadır. Etli ve etsiz olarak hazırlanabilmektedir. Rusya'da hemen her mekanda yapılır. Ancak lezzet konusunda iyi bir fikir edinebilmek için orta-üst restoranları tercih etmek yerinde olur.

 

Votka: 

Rusya ile özdeşleşmiş bir içkidir. Geleneksel olarak fermente edilmiş tahıllardan veya patatesten yapılmaktadır. Slav dillerindeki vada (su) kelimesinden türetilmiştir. Vodka'nın ilk olarak 1405 yılında medikal bir sıvı olarak kullanıldığı, Rusça sözlüklerde ise 19. yüzyıldan itibaren yer almaya başladığı söyleniyor. Beluga, Ruskiy Standart, Baykal, Belaya Berozka, Piyat Ozer, Telnyaska, Simirhof, Putinka, Kubanskaya, Moskovskaya, Stoliçnaya, Narodnaya, gibi çok sayıda votka markası bulunuyor.

 

Matruşka: 

Geleneksel kıyafetler giyinmiş Rus köylü kızını temsil eden matruşkalar Rus kültürünü simgeleyen en önemli unsurlardan biri. İç içe koyulan azalan bir ahşap bebek kümesi matruşka. Özellikle turistik amaçla üretilmekle birlikte sembol olarak Rusya'yı temsil eden bir özelliğe sahiptirler.

 

Balalayka: 

Bu enstrüman Rus folklorik müziğinin sembolüdür. Üçgen şeklinde ve üç telli olarak yapılmaktadır. Sesi mandolin tınısını andırır.

Semaver: 

Soğuk kış günlerinde çay vazgeçilmez bir içkidir Rusya'da. Çay için sıcak su kaynatılan geleneksel kabın adı semaverdir. Kabın şekli ve adı Türkiye ve Azerbaycan'daki kullanım ile aynıdır.

 

Aziz Vasil Katedrali: 

Bu Katedral Kızıl Meydan'ın ve daha ötesi bütün Rusya'nın sembolü konumunda. Korkunç İvan tarafından 1555-1561 yılları arasında Kazan ve Astrahan hanlıklarına karşı kazanılan zaferleri kutlamak amacıyla yaptırılmış.

SSCB'den 5 şey bugün eko-trend oldu

Kaynak: https://turkrus.com/

 

Atık üretimini azaltarak çevreyi korumaya yönelik gündelik alışkanlıklar eko-trend olarak adlandırılıyor. Çevre dostu trendlerin nispeten erken bir dönemde hayata geçirildiği ülkelerden biri de Sovyetler Birliği. Komsomolskaya Pravda gazetesi, bu trendlerden beşini sıraladı. 

1. Avoska. Gıda alışverişi yapan Sovyet vatandaşlarının kullandığı file çantalar. Avoskalarla ilgili Türkrus.com'da daha önce yayınladığımız bir yazı: https://www.turkrus.com/1301414-sovyet-filesi-avoska-geri-dondu-xh.aspx 

2. Süt bidonu. Sovyet Rusya'da süt, smetana, kvas ve biranın açıkta satılması yaygın bir uygulamaydı. İnsanlar plastik şişeler yerine yanlarında bidonlar, tencereler getirir, aldıkları sütü de sonra doğrudan bu tencerelerde kaynatırdı.

3. Kağıt paketlerde tahıl, teneke kutularda çay ve kakao. Bu kutular ve kağıtlar ise daha sonra ev içerisinde başka bir amaçla kullanılırdı. 

4. Depozitolu şişeler. Satış noktasına geri gelen her şişeye 15 kapik ödenirdi. Komsomolskaya Pravda gazetesi o dönem bir somun ekmeğin 13 kapik olduğunu hatırlatıyor.

5. Elektrikli eşya tamiri. SSCB'de hemen hiçbir elektrikli eşya bozulunca çöpe atılmazdı. Eşyalar tamir edilir ve uzun süre daha sahiplerine hizmet etmeye devam ederdi.

Avoska

Avoska (авоська) Rusya’ya özgü simgelerden biri.

Resmine baktığınız zaman “yahu, bu bizim bildiğimiz pazar filesi” diyeceksiniz.

Sözcüğün anlamı derin; “belki” torbası ya da “o gün ne kısmet olursa” filesi diyebiliriz. Bir bakıma kelebek ya da balık avlanan bir ağ gibi.

Eskiden Rus dilinde bu fileye syetka ( сетка) denirdi. Sovyetler Birliği döneminde günlük halk ağzındaysa avoska sözcüğü daha yaygın olarak kullanılmaya başlandı.

"Avoska" sözcüğü Rusça avos (авось) sözcüğünden türetilmiştir. Umudu içeren, “bir ihtimal”, “belki” anlamında kullanılır. 

Avos, Rusların ulusal karakterini ve yaşam felsefesini ifade eden bir sözcüktür.  Özünde iyimserlik ve hayata umutla bakmak vardır. Bir şeyler kötü gidiyorsa, iyi olması için hiçbir sebep yoksa bile ya bir mucize ya da başka bir nedenle iyi şeyler olacak ve şans dönecek diye umulur. Kötü bir şeyler olacaksa bile yapacak bir şey yoktur, bunu kabullenmek gerekir. Bu, bizim kültürümüzde de olan, çok yabancı olmadığımız bir yaşam felsefesidir. Yani kadere inanmak,  “İnşallah”, “Allah yardımcı olur” demek gibi bir şey.

Sovyetler Birliği’nde özellikle 1930’lu yıllarda, tüketim malları kıtlığı yaşandığı zamanlarda, en temel ihtiyaç maddelerini bile dükkanlarda, mağazalarda bulmak adeta bir şanstı. İnsanlar, her sabah pazar filelerini, avoskalarını katlayıp ceplerine, çantalarına koyup, o gün bir ihtimal yolları üzerinde bir şeyler bulabilmek ümidiyle sokağa çıkar olmuşlardı. Artık o gün ne kısmet olursa; belki bir somun ekmek, bir şişe süt, portakal, votka, ne bulabilirlerse…

Avoska sözcüğünün nereden kaynaklandığıyla ilgili pek çok görüş var.Yaygın olanı monologlarıyla ünlü Sovyet komedyeni Arkadi Raikin tarafından türetildiği. Raikin’in,1935’lerde yarattığı elinde pazar filesi olan bir karakterden kaynaklandığı söylenir.

İyi aile reisi komşularının kıskanç bakışları arasında evine dolu bir fileyle, avoskasıyla dönebilendir.

"А это авоська. Авось-ка я что-нибудь в ней принесу"(İşte file, avoska. Belki şimdi içinde bir şeyler getireceğim.)

Rusya’da  bugün “avos”, “avoska” sözcükleri eskisi kadar kaderle bağlantılı değilse de kullanılmakta; ama biraz daha gerçekçi bir ağızla, daha çok  mizahi yanıyla...

Şimdilerde artık Türkiye’de olduğu gibi pazar fileleri Rusya’da da kullanılmıyor; yerini naylon torbalar aldı.  Kuşkusuz naylon torbalar gibi sağlam ve kullanışlı değiller, ancak ne var ki zaman değişiyor, bazı şeyler nostalji olarak kalıyor.