AŞAĞILANMANIN ZEVKLERİ

 

 

AŞAĞILANMANIN ZEVKLERİ

ORHAN PAMUK

Kaynak: Yeraltından Notlar kitabına önsöz / İletişim yayınları

Aşağılanmanın zevklerini hepimiz biliriz. Peki, şöyle düzelteyim: Kendi kendimizi aşağılamanın zevkli, rahatlatıcı olduğunu keşfettiğimiz zamanları hepimiz yaşamışızdır. Aşağılık, beş para etmez biri olduğumuzu, kendimizi inandırmak ister gibi, öfkeyle kendi kendimize tekrarladığımızda, bir anda herkes gibi olmanın bütün o ahlaki yükünden, kurallara ve yasalara uymanın boğucu endişesinden, herkese benzemek için dişimizi sıkmak zorunluluğundan kurtulduğumuzu biliriz. Başkaları tarafından aşağılanmak da, başkalarından önce davranıp kendi kendimizi herkesten önce aşağılamak da sonunda bizi aynı yere getirir. Kolayca kendimiz oluverdiğimiz, kendi kokumuz, pisliğimiz, alışkanlıklarımız içersinde mutlu olduğumuz, kendimizi iyiye doğru değiştirmekten ve insanoğlunun geri kalanı hakkında iyimser düşünceler beslemekten vazgeçtiğimiz yerdir burası. Bu son nokta o kadar rahattır ki, bizi bu özgürlük ve yalnızlık noktasına getiren öfkemize ve bencilliğimize neredeyse şükran duyar, sık sık hatırlarız onları.

Otuz yıl sonra ikinci okumamda Dostoyevski'nin Yeraltından Notları'nın bana ilk gösterdiği şeyin bu olduğunu düşündüm. İlk okuyuşumda ise aşağılanmanın zevkleri ve mantığından çok kahramanın öfkesi, büyük şehir ortamın da, Petersburg'da yalnızlığı ve iğneleyici ve eğlendirici sivri dili beni heyecanlandırmıştı. Yeraltındaki Adam'ı, Suç ve Ceza'nın Raskolnikov'unun suçluluk duygusunu kaybetmiş bir çeşidi olarak görüyordum. Böylece sinizm kahramana çok eğlenceli bir dil ve mantık vermişti. On sekiz yaşımda, lstanbul'da benim yaşadığım, hissettiğim, bildiğimi bilmeden bildiğim pek çok şeyi açıkça dillendirdiği için benim için önemliydi Yeraltından Notlar.

Toplumsal hayattan kaçan bu kahramanın pek çok kişisel özelliğini gençlik yıllarımda kendime kolayca benzetmiştim de hemen. Her şeyden önce "kırkından fazla yaşamak ayıptır" demesi, (kırk yaşındaki kahramanına bunu dedirttiğinde Dostoyevski kırk üç yaşındaydı). Batılı kitaplarla zehirlendiği için kendisini ülkesinin hayatından kopuk bulması, fazlasıyla bilinçli olmanın, hatta bilincin her türlüsünün bir hastalık olduğunu düşünmesi, kendini suçlarken acılarının azaldığını fark etmesi, kendi yüzünü oldukça aptal bulması, "şu adamın bakışlarına dayanabilecek miyim?" diye oyunlara girmesi... Kendimde de bulduğum bu kişisel özellikleri, beni bu kahramana bağlıyor, onun "tuhaflık ve yabancılığını" sorgulamadan benimsememi sağlıyordu. Kitabın ve kahramanın ima ettiği ve bana daha özel bir şekilde söylediği daha derin şeyi, on sekiz yaşında belki sezmiş, ama ondan hoşlanmadığım, hatta korktuğum için hiç kurcalamadan unutmuştum.

Bugün ikinci okumamda, benim için asıl konunun ve kitaba enerjisini veren asıl şeyin ne olduğunu daha rahat söyleyebilirim artık: Avrupalı olamamak kıskançlığı, öfkesi ve gururudur bu. On sekiz yaşımdayken ise kendimle kolayca özdeşleştiriverdiğim onca tanıdık özelliğine rağmen Yeraltındaki Adam'ın bu öfkesini, kişisel bir toplumdışılıkla karıştırmıştım. Batılılaşmış bütün Türklerin yaptığı gibi, kendimi olduğumdan daha Avrupalı görmekten hoşlandığım için, o kadar sevdiğim Yeraltındaki Adam'ı oraya tıkan şeyin felsefi bir tuhaflık olduğunu düşünüyordum, Avrupa ile ilgili ruhsal bir sorun değil. Nietzsche'den Sartre'a Avrupa düşüncesi ya da altmışların sonunda Türkiye'de de popüler olan egzistansiyalizm Yeraltı Adam'ının bu tuhaflığını bana çok "Avrupalı" gözüken kavramlarla açıklayarak kitabın bana özel olarak fısıldadığı şeylerden beni daha da uzaklaştırıyorlardı.

Benim gibi Avrupa'nın kenarlarında, bir Avrupa düşüncesiyle boğuşarak yaşayanlara Yeraltından Notlar'ın fısıldadığı sırları daha iyi anlayabilmek için Dostoyevski'nin bu tuhaf romanı yazdığı yıllara bir göz atmak gerekiyor.

Bir yıl önce, 1863'te Dostoyevski tam bir mutsuzluk ve başarısızlıkla sonuçlanan ikinci Avrupa yolculuğuna çıkmıştı. Karısının hastalığından, yönettiği Zaman adlı derginin başarısızlığından ve Petersburg'dan kaçmak vardı aklında. Ayrıca kendinden yirmi yaş genç sevgilisi Apollinaria Suslova ile Paris'te gizlice buluşmayı da tasarlıyordu. (Nitekim daha sonra aynı şehirde karşılaştıklarında onu Turgenyev'den saklayacaktır.) Ama tipik Dostoyevskici bir kararsızlıkla, önce Paris'e sevgilisinin yanına gideceğine Wiesbaden'e kumar oynamaya gider ve çok para kaybeder. Bu uğursuzluk genç ve acımasız sevgilisiyle olan ilişkisinin de rengini belirler. Dostoyevski'yi beklerken Suslova kendine başka bir sevgili bulur, bunu da Paris'te buluştuklarında yazardan saklamaz. Gözyaşları, tehditler, yalvarmalar, aşağılanmalar, nefret, sürekli bir ıstırap ve zavallılık ... Daha sonraları Kumarbaz'da, Budala'da kuvvetli ve mağrur kadının yanında alçalan, kendini bütünüyle kaybeden ve acı çekmeyi bir çeşit gurur gösterisine dönüştüren erkek kahramanlarının yaşadığı her şeyi yaşar Dostoyevski.  

Bir yenilgi duygusuyla sevgilisinden ayrılıp Rusya'ya dönünce veremli karısının ölmekte olduğunu öğrenir. Kardeşi Mikhael batan derginin yerine bir yenisinin yayın hakkını almak için uğraşmakta, ama sürekli başarısızlığa uğramaktadır. Sonunda izin çıkar, (Çağ-Epoch) ama paraları azdır, Ocak sayısı ancak Mart'ta çıkabilir, yeterince abone yoktur ve derginin sayfa düzeni de berbattır. Yeraltından Notlar bu bilinen parasızlık ve düzensizlik koşullarında Çağ dergisin de yayımlandığında bütün Rusya'da roman hakkında tek bir yazı çıkmaz.

Hatırlamamız gereken ikinci nokta ise Yeraltından Notlar'ın önce bir fikir yazısı olarak tasarlanmasıdır. Dostoyevski'nin ilk niyeti Çernişevski'nin bir yıl önce yayımlanmış olan romanı Ne Yapmalı hakkında bir eleştiri yazmaktı. Batıcı, modernleşmeci gençler arasında çok tutulan bu kitap, yalnızca bir roman değil, aydınlanmacı, pozitivist iyimserliğin bir ders kitabı niteliğindeydi. 1970'lerin ortalarında Türkçe'ye çevrilip Dostoyevski karşıtı bir önsözle (gerici, karanlık, küçük burjuva) lstanbul'da yayımlandığında Sovyetler Birliği hayranı genç komünistlerce aynı çocuksu, determinist, ütopyacı hayalperestlikle karşılandığı için Dostoyevski'yi bu kitaba öfke duydurtan şeyin ne olduğunu kendi yüreğimden de çıkarabiliyorum.

Doğrudan bir Batı karşıtlığı ya da Avrupa düşüncesine düşmanlıktan çok Avrupa'dan gelen düşüncenin kendi ülkesinde kullanılış şekline isyandır bu. Akılcılık, yararcılık, ya da ütopyacılığın hayalperestliğinden çok, verdiği basit sevince öfkeleniyordu Dostoyevski. Avrupa'dan gelmiş yeni bir düşünceyle Rus entellektüellerinin kendilerini bütün dünyanın -daha önemlisi- kendi ülkelerinin bütün sırlarını ele geçirmiş sanmalarına, bu kendinden memnuniyet duygusuna dayanamıyordu. Bu yüzden Dostoyevski'nin kavgası Çernişevski'yi okuyan Rus gençlerinin bir Rus yazarı aracılığıyla ikinci elden edindikleri basit ve çocuksu bir "determinist diyalektik" ile değil, bu düşüncenin yaşanış biçimi, verdiği başarı ve mutluluk duygusuylaydı ilk. Batıcı Rus aydınlarını eleştirirken sık sık öne sürdüğü halktan kopuk olmalarının da, bir bahane olduğunu düşünüyorum. Dostoyevski'nin bir düşünceye inanabilmesi için o düşüncenin mantıklı olmasından çok "başarısız" olması, inandırıcı olmaktan çok, bir haksızlığa uğramış olması gerekiyordu sanki. Batıcı liberallere, Fourier'in determinist ütopyalarını Rusya'ya yayan modernleşmecilere Dostoyevski'nin 1860' larda için için duymaya başladığı öfke ve nefretin arkasında, kendilerini ve düşüncelerini "başarılı" olmaya aday görmeleri, başarıya olan ilgileri, başarıyı kucaklamaya hazır ve açık olmaları vardı.

Doğu-Batı, Avrupalı olmak ve yerli olmak gibi dertlerin yaşandığı yerlerde hep olduğu gibi sorun daha da karmaşık ve karanlık aslında. Çünkü Dostoyevski karşı çıktığı, öfkelendiği, Batıcı liberallerin, materyalistlerin düşüncelerini "haklı" da buluyordu. Dostoyevski'nin bu düşüncelerle yetiştirilmiş, modern bir eğitim almış bir mühendis olduğunu hatırlayalım ilk. En azından, kafası bu düşüncelerle oluşmuştu ve başka türlü düşünmeyi de bilmiyordu. Başka türlü düşünebilmeyi, daha "Rus" bir mantığa sahip olabilmeyi istediğini varsayabiliriz belki, ama Dostoyevski bu eğitimden geçirmedi kendini. Ta hayatının sonunda, Karamazov Kardeşler'i yazdığı yıllarda tuttuğu notlarından, Rus Ortodoks mistiklerinin hayat hikayelerine ilgi duyduğu vakit, Dostoyevski'nin bu konularda ne kadar bilgisiz olduğunu keşfedişine tanık oluruz. (Ama kendini "halktan kopuk olmak" ile suçlayacağına, takındığı yararcı, pratik tavır hoşuma gidiyor.) Aynı mantıkla daha da ileri giderek, Dostoyevski'nin bireycilik hariç Avrupa'dan gelen düşüncelerin haklı olduklarını, bu yüzden de Rusya'ya da yayılacaklarını bildiğini ve aslında tam bu yüzden bu düşüncelere karşı çıktığını düşünmek de yanlış olmaz. Ama şunu tekrarlamam gerekiyor: Dostoyevski'nin karşı çıktığı Batıcılığın içeriği değil, gerekliliği, haklılığıydı. Bu haklılık ve gerçeği elinde tutma havası (başarı duygusu) yüzünden ülkesinde ki Batılılaşmacı aydınların mağrur olduklarını düşünüyordu. Mağrur olmanın Dostoyevski'nin sözlüğünde en büyük günah olduğunu hatırlayalım; kibirli sözünü hep hakaret olarak kullandığını da. İki yıl önce yaptığı ilk Avrupa gezisini Zaman gazetesinde yayımladığı Yaz İzlenimleri Üzerine Kış Notlari'nda anlatırken Batı'nın kötülüklerini (bireycilik, para düşkünlüğü, burjuvalık) hep kendini beğenmişlik ve mağrur olma ile ilişkilendirmişti. Bir aşırı öfke anında İngiliz papazlarının mağrur oldukları kadar zengin olduğunu da yazmıştı. Aynı gezi notlarında Dostoyevski, ana-baba-çocuklar hep birlikte kolkola girip sokaklarda yürüyen Fransızlarda kendilerini pek beğenmiş, hatta soylu bir yan olduğunu söyler alaycılıkla. Seksen yıl sonra, Yeraltı Adamı'nın ruhuyla yazılmış Bulantı adlı romanında Sartre, aynı gözlem üzerine bütün bir dünya kuracaktır.

Bir yandan Rusya'da işlerin Batılılaşma ile yürütülebileceğini bilmesi, öte yandan da Batılılaşmacı, materyalist ve mağrur Rus aydınlarına duyduğu öfke, ya da Dostoyevski'nin bilgisi ile öfkesi arasındaki gerginlik Yeraltından Notlar'ın tuhaflığı, değişikliği ve özgünlüğünü çıkardı ortaya. Bütün Dostoyevski uzmanlarının dediği şeyi, Yeraltından Notlar'ın daha sonra Suç ve Ceza ile başlayarak yayımlayacağı büyük romanlarına bir başlangıç, Dostoyevski'nin asıl kendi sesini bulduğu ilk kitap olduğunu hatırlayalım. O zaman Dostoyevski'nin hayatının bu noktasında bilgisi ile öfkesi arasındaki gerilim ile ne yaptığına bakmak daha da ilginç olacak.

Dostoyevski Çağ dergisini yayımlayan ağabeyine söz verdiği Çernişevski'nin romanını eleştiren düzyazıyı hiçbir zaman yazmadı. Haklı bulduğu bir mantığa karşı deneme eleştiri yazısı yazamamasıyla açıklanabilir bu. Ayrıca Dostoyevski gibi mantıktan çok hayal gücünden kuvvet alarak yazan yaratıcılar düşüncelerini romanla-hikaye ile açıklamayı severler. Yeraltından Notlar'ın ilk yarısı zaten bir roman kadar bir çeşit uzun denemedir; hazan romandan ayrı olarak yayımlanır.

Küçük bir miras kaldığı için memurluktan ayrılan ve sıradan toplumsal hayatı reddederek "yeraltı" dediği bir yalnızlığa ve ruh durumuna çekilen kırk yaşlarındaki Petersburglu bir adamın öfkeli monologu kitabın bu ünlü ilk yarısını oluşturur. Önce Çernişevski'nin romanında "mantıklı egoizm" dediği bir görüşe saldırır bu kahraman. Çernişevski'ye göre insanoğlu doğası gereği "iyi" bir yaratıktır, bilimin ve mantığın yardımıyla "aydınlatılırsa" kendi çıkarının mantıklı davranmakta olduğunu görecek, böylece kendi çıkarının peşinden koşarken bile, mantıklı bir mükemmel ütopik toplum kuracaktı. Yeraltı Adamı ise önce bize, anlaşılabilir bir akıl yürütmeyle, insanoğlunun kendi çıkarının ne olduğunu açıkça görse bile her zaman bunun gerektirdiği gibi davranmayan bir yaratık olduğunu anlatır. (Batılılaşma Rusya'nın çıkarınadır, ama gene de ona karşı çıkmak istiyorum diye de okunabilir bu.) Daha sonra insanın "mantıklı" olmak ile ilgili tutumunun da daha karmaşık olduğunu belirler. "insanın bütün gücü vida değil, insan olduğunu tanıtlamaktır ... Bunun için de bizden bekleneni değil, saçma olanı yaparız." Batı'nın düşüncesinin en güçlü silahı bilimsel mantığına da iki kere ikinin dört etmesine karşı çıkarak direnir Yeraltı Adamı.

Ama burada dikkat etmemiz gereken şey Yeraltı Adamı'nın Çernişevski'ye karşı yürüttüğü bu haklı (en azından daha olgun) mantık değil, Dostoyevski'nin bu düşünceleri taşıyan, savunan inandırıcı bir kahraman yaratmasıdır. Dostoyevski'nin sonraki romanlarında belirginleşen ve asıl romancı kimliğini oluşturan şey bu kahramanı kurarken yaptığı keşiflerdir. Kendi çıkarının aksine davranmak, acı çekmekten hoşlanmak, bir anda kendinden beklenilenin (Avrupa akılcılığı, egoistçe çıkarcılık vs. diye de okuyabiliriz bunu) tam tersini tutkuyla savunmaya başlamak vs. Sonraları çok taklit edildiği için bu özgünlüğü bugün görmemiz zordur belki. Ama insanın her zaman kendi çıkarına davranmayan bir yaratık olduğunu göstermek için Yeraltı Kahramanı'nın başından geçen şu küçük deneyime bakalım bir.

Bir gece kötü bir meyhanenin önünden geçerken içerde bilardo masasının çevresinde dövüşenleri görür. Sonra birisinin pencereden dışarı atıldığına tanık olur. Derken Yeraltı Adamı'nın içinde bir kıskançlık yükselir: Kendisi de o adam gibi aşağılanmak, pencereden dışarı atılmak istemektedir. İçeri girer ama istediği dayağı yemeden bambaşka bir şekilde aşağılanır. Meyhanenin içinde bir subay Yeraltı Adamı'nı yolunu tıkıyor diye bir kenara iter; ama onu hiç önemsemeden yapar bunu. O da bu hiç beklemediği bu aşağılanmayı dert edinir bu sefer.

Bu küçük sahnede Dostoyevski'nin sonraki romanlarının bütün belirleyici unsurlarını görüyorum. Eğer Dostoyevski, tıpkı Shakespeare gibi, insanoğlunun kendini hakkındaki görüşünü değiştirerek zenginleştirecek kadar büyük bir ya zarsa, Yeraltından Notlar'da yeni bir insan görüşünün ilk belirtilerini okuyor ve bu büyük keşfin nasıl yapıldığını neredeyse görüyoruz. Başarısızlık ve mutsuzluk Dostoyevski'yi kazananların, "haklı" olanların ve mağrurların ruhsal dünyasından iyice uzaklaştırmış, Rus halkına -ve kendisi gibi olanlara- yukarıdan bakan Batıcı aydınlara bir öfke duymaya başlamış, Batıcılıkla savaşma isteğiyle, Batı eğitimi alarak yetişip bir Batı sanatını (roman sanatını) kullanıyor olmanın arasına sıkışmıştı. Yeraltından Notlar bütün bu ruhsal durumlardan geçen bir hikaye yazma isteğinin ya da bütün çelişkileri inandırıcı bir şekilde kucaklayabilen bir kahraman ve dünya yaratma gayretinin sonucudur.

Kitabı yazmaya başladığında Dostoyevski "Nasıl bir şey çıkacağını ben de bilmiyorum," diye yazmıştı editör kardeşine, "belki de berbat bir şey." Edebiyat tarihinin büyük buluşları, tıpkı yazıda kişisel üslup dediğimiz şey gibi, çoğu zaman hesapla tasarlanarak yapılmaz. Yeraltından Notlar'da olduğu gibi, çelişkili, birbiriyle uyuşmaz gibi gözüken benzersiz durumların içinden çıkabilmek için yaratıcı yazarların hayal güçlerini sonuna kadar zorlamasıyla ortaya çıkar şaşırtıcı, özgürleştirici buluşlar.

Ilk yazıldığında yaratıcıları bile yaptıkları şeyin sonuçlarının tam farkına varmayabilirler. Ama bugün insan anlayışımızda, kendi kokumuz, pisliğimiz, yenilgilerimiz ve acılarımızı sahiplenip sevebilmek ve aşağılanmanın zevklerinde bir mantık olduğunu kabul etmek varsa bu görüşün başlangıcı Yeraltından Notlar'dadır. Modern edebiyatta pek çok yeniliğin, Dostoyevski'nin Avrupa düşüncesine yatkınlığıyla ona duyduğu öfke, Avrupalı olmak ile Avrupa'ya karşı çıkmak arasında hissettiği kahredici gerginlikten çıktığını hatırlamak gene de rahatlatıcı.

Haziran 2000

Fyodor Dostoyevski'nin daha az bilinen 5 eseri

Natalya Koçetkova

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

Herkes 'Suç ve Ceza' ve 'Karamazov Kardeşler'i okumuştur. Ancak "gerçek" Dostoyevski yalnızca bu eserlerle tanımlanmaz.

Rus edebiyat geleneğinde, Dostoyevski'nin "Pentateuch"u (Musa'nın Beş Kitabı) kavramı vardır; bu, yazarın art arda yazdığı en önemli ve büyük ölçekli beş romanının gayri resmi bir listesidir: "Suç ve Ceza", "Budala", "Şeytanlar", "Ergen" ve "Karamazov Kardeşler". Bu terim, İncil'deki Pentateuch'a (Musa'nın Beş Kitabı) gönderme yaparak, bu eserlerin Rus kültüründe sahip olduğu muazzam kültürel ağırlığı vurgular.

Bu bağlamda, yazarın diğer eserleri genellikle okuyucunun gözünden kaybolur. Aşağıda, Dostoyevski'nin yaratıcı gücünün ve yeteneklerinin tüm yelpazesini sergileyen birkaç kısa eseri öne çıkarıyoruz.

 

'Çifte' (1846)

Yazarın, eserlerinin merkezinde yer alan ana temalardan biri haline gelen bölünmüş kişilik temasını ilk kez ele aldığı erken dönem eserlerinden biridir. Hikaye, görünüşte tıpatıp aynı olan, ancak zıt, daha alaycı ve fırsatçı özelliklere sahip bir "ikiz"in hayatında ve işinde yerini almaya çalıştığını keşfeden Yakov Golyadkin adlı küçük bir memuru konu alır. Anlatı sadece bir anekdot olarak değil, sürekli aşağılanma ve korkunun ağırlığı altında ezilen bir "ruh anatomisi" olarak gelişir. Eleştirmen Belinsky de dahil olmak üzere çağdaşları bu kısa romanı başarısız bulsa da, daha sonraki akademisyenler Dostoyevski'nin bu eserde ilk kez psikolojik derinliğe ve 'Raskolnikov' veya 'İvan Karamazov' gibi karakterlerin düşünülemez olacağı acı verici ikilik temasına ulaştığını kabul ettiler. 

 

'Beyaz Geceler' (1848)

En şiirsel ve aydınlık eserlerden biri olan ve sıklıkla "duygusal roman" olarak tanımlanan "Beyaz Geceler"de Dostoyevski, ilk kez "St. Petersburglu bir hayalperestin" canlı ve tam anlamıyla gerçekleşmiş bir portresini çizmiştir: Kendi yanılsamalarının dünyasında yaşayan, nihayetinde sert gerçekle yüzleşemeyen, yalnız ve kolay etkilenen bir birey. Bu novella, erken kariyerinde önemli bir dönüm noktası olmuştur: Sadece 1840'lardaki yaratıcı keşiflerini özetlemekle kalmamış, aynı zamanda sonraki tüm eserlerini tanımlayacak bir temayı da tanıtmıştır: Hayaller ve gerçeklik arasındaki trajik çatışma. Konusu basit bir gerçekleşmemiş aşk öyküsü olsa da, "Beyaz Geceler", Dostoyevski'nin tamamen hayal gücüyle yaşayan bir insanın iç dünyasının derin kırılganlığını ilk kez ortaya koyduğu eserdir.

 

'Stepanchikovo Köyü ve Sakinleri' (1859)

Beklenmedik derecede komik, neredeyse fars niteliğinde bir eser olan ve yazarın Sibirya'daki sürgününden dönüşünün ardından yazdığı bu roman, o dönemdeki en iyi çalışması olarak kabul ediliyordu. İyi huylu bir albayın ailesini zulmeden, asalak Foma adlı küçük bir adamın hikayesini anlatan neşeli bir öykünün ardında, Dostoyevski, güç ve boyun eğme psikolojisini olağanüstü bir yoğunlukla inceliyor. Metnin başlıca komedi unsuru, Molière'in "Tartuffe" karakterini anımsatan bir karakterdir. Çağdaşları tarafından büyük ölçüde fark edilmese de, "Stepançikovo Köyü", Dostoyevski'nin erken dönem yazıları ile büyük romanları arasında hayati bir köprü görevi görüyor; burada geliştirdiği arketip karakterler – despot "peygamber" ve "olumlu anlamda güzel" (erdemli) insan – daha sonra büyük eserlerinde yer alacak karakterlerin habercisi niteliğindedir. 

 

'Yeraltından Notlar' (1864)

Bu kısa roman, Dostoyevski'nin eserlerinde bir dönüm noktası ve tüm büyük romanlarının bir önsözü olarak sıklıkla tanımlanır. Romanda, isimsiz eski bir memur olan "yeraltı adamı" figürünü tam anlamıyla hayata geçirir; bu adam, itirafında, acı verici, neredeyse alaycı bir dürüstlükle, insanların doğaları gereği irrasyonel olduklarını ve hiçbir "akılcı" yasaya boyun eğmeyi reddettiklerini savunur. Üslup açısından roman devrim niteliğindedir: akıcı, yazar odaklı bir anlatı yerine, okuyucu sürekli olarak görünmeyen bir muhatap ile tartışan bir kahramanın ateşli, kopuk ve polemik dolu konuşmasıyla karşılaşır; bu teknik, karakter ve yazar arasındaki çizgiyi bulanıklaştırıyor gibi görünmektedir. Temaları açısından roman, varoluşçuluğu önceden haber verir ve 20. yüzyıl felsefesi ve edebiyatı üzerindeki etkisi – Camus ve Sartre gibi düşünür ve yazarlara kadar uzanan – muazzam olmuştur.

 

'Nazik Bir Varlık' (1876)

Dostoyevski'nin geç dönemine ait küçük bir başyapıt olan bu eser, yazarın kendisinin "fantastik bir öykü" olarak nitelendirdiği, ancak doğaüstü hiçbir şey içermeyen bir yapıttır. Eserin tamamı, intihar eden karısının tabutunun önünde duran bir adamın, nerede yanlış yaptığını anlamaya çalışırken çektiği acı dolu bir monologdan oluşmaktadır. Proust ve Joyce'u önceden sezen Dostoyevski, şoktaki bir adamın durumunu yakalamak için "bilinç akışı" tekniğini kullanır ve karakterin düşünce ve duygularının hareketini yansıtmak için edebi düzyazının geleneksel mantığını kırar. Karakterlere isim verilmez – sadece bir erkek ve bir kadın – bu da öyküye evrensel, neredeyse alegorik bir nitelik kazandırır. "Nazik Bir Varlık", Dostoyevski'nin eserleri arasında ayrı bir yere sahiptir: sadece bir trajedi öyküsü değil, yazarın suçluluk, boyun eğme ve sessiz direnişin doğasını araştırdığı acımasız bir psikolojik deneydir.

'Buratino' ismi nasıl ortaya çıktı?

Natalya Koçetkova

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

Aleksey Tolstoy'un 'Altın Anahtar veya Buratino'nun Maceraları' adlı masalındaki baş karakterin adı, İtalyanca 'burattino'* kelimesinin doğrudan bir uyarlamasıdır ve 'tahta bebek' veya 'kukla' anlamına gelir.

İtalyan tiyatrosunda bu terim, kuklacı tarafından hareket ettirilen kuklaları ifade etmek için kullanılıyordu.

Carlo Collodi'nin öyküsünün orijinal İtalyanca metninde 'Pinokyo' genellikle adıyla değil, 'burattino' yani basitçe 'kukla' olarak anılır. Tolstoy, İtalyan öyküsünden yola çıkarak kendi eserini yazmaya karar verdiğinde, kahramanına 'Buratino' adını verdi.

İsim seçimi tesadüf değildi. En başından beri karakterin tiyatral, oyunbaz doğasına işaret ediyordu. O sadece hayata geçirilmiş bir odun parçası değil, özgürlüğün "altın anahtarını" keşfeden ve sonunda kendi bağımsız tiyatrosunu kuran bir kukla oyuncudur.

'Pinokyo' ve 'Buratino'

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

'Pinokyo'nun 'Buratino'ya dönüşümü, Aleksey Tolstoy'un Carlo Collodi'nin masalının Rusça çevirisi üzerinde çalışırken hikâyeyi kendi tarzında yeniden anlatmaya karar verdiği 1920'lerde başladı.

1936'ya gelindiğinde, tamamen özgün bir masal yazmıştı: 'Altın Anahtar veya Buratino'nun Maceraları'.

İki karakter arasındaki bağlantı, fiziksel görünümleriyle sınırlıdır: her ikisi de kütükten oyulmuştur, her ikisi de itaatsizdir ve her ikisinin de uzun burunları vardır.

Temel fark, kişiliklerinde ve yazarların niyetlerinde yatmaktadır. 'Pinokyo', acı çekme ve sıkı çalışma yoluyla bir arınma ve ıslah sürecinden geçer ve sonunda bir peri tarafından gerçek, yaşayan bir çocuğa dönüştürülür.

'Buratino' ise, tam tersine, değişmeyen veya insana dönüşmeyen, ıslah olmaz bir yaramaz ve asi çocuktur.

Bunun yerine, kendi zekası ve yaratıcılığı, sadık dostları ve biraz da şans sayesinde altın anahtarı bulur ve tahta bir kukla olarak kalırken kendi tiyatrosuna sahip olur.

Dolayısıyla, 'Pinokyo' canlı bir insan ruhuna kavuşma öyküsü iken, 'Buratino'nun öyküsü özgürlüğün, dostluğun ve adaletsizliğe karşı zaferin kutlamasıdır.

Alain Delon kolonya içmez(di)

 

M. Hakkı Yazıcı

mhyazici@yandex.ru

 

Kaynak: https://medyagunlugu.com/author/m-hakki-yazici/

 

Vladimir İvanoviç, karısı Olga Teyze ve ben sinemaya gitmiştik.

Daha önce gitmediğim bir sinemaydı.

İllüzyon sineması. Moskova'daki Rusya Devlet Filmleri Fonu'na bağlı, sinematek de diyebileceğimiz özel bir arşiv sineması.

Kotelniçeskaya Rıhtımında, Moskova’nın silüetinde önemli yeri olan ünlü yedi Stalin gökdeleninden birinin altında. Bu yüksek bina başlangıçta önemli insanlar - bilim insanları, sanatçılar, politikacılar - için bir konut binası olarak planlanmıştı.

Sinemadan çıktıktan sonra konuşuyoruz.

Olga teyze, şaşırmış ve etkilenmişti. Çok sevdiği Alain Delon’u ilk kez kendi sesinden izlemişti.

“Bambaşka bir Alain Delon,” dedi.

Zira o dönemde Rus sinema seyircileri genellikle Rusça dublajlı filmler izliyor ve oyuncuların orijinaldeki seslerinin nasıl olduğunu bilmiyordu.

Bizim izlediğimiz 1969 yapımı "Yüzme Havuzu" (Бассейн) nun SSCB'de 4 Mart 1991'de prömiyeri yapılmıştı. Alain Delon’u seslendiren dublaj sanatçısı Aleksey İnjevatov idi.

***

Vladimir İvanoviç, beni kolumdan çekiştirip, Olga teyzenin hayranlığına vurgu yaparak, “Biliyor musun, bir zamanlar bizim evde Alain Delon’un itibarı benden daha fazlaydı,” diyor.

Olga teyze, “Abartma,” diye tepki gösteriyor.

***

Vladimir İvanoviç, “Tüm bunlar, ustaca yapılmış ‘Sovyet dublajı’ imgesinin çoğumuzun zihnine kazınmış olmasından kaynaklanıyor,” diyor. “Aslında bu dublaj sayesinde birçok filmin diyaloglarını ezbere biliyorduk. Şahsen, Sovyet dublaj oyuncularının ustalığına her zaman hayran kaldım ve hala da hayranım. Aynı oyuncu nasıl tamamen farklı oyuncuları seslendirebilirdi? Sanatçılık bu, işte. Belmondo'yu Nikolay Karaçentsov, Funes'i Vladimir Kenigson, Delon'u İnjevatov, Richard'ı Larionov seslendirmişti. Filmlerin başında, jenerikte her zaman oyunculara kimin dublaj yaptığı belirtiliyordu, ama çocukken bazen aklıma şu düşünce gelirdi: Belki de bunlar gerçekten Rusça konuşuyordur diye. Gerçekten inanılmazdı!”

Alain Delon'un filmlerinin hepsinin dublajı mükemmeldi. On Sovyet oyuncusu, on dört filmde ona dublaj yapmıştı. Hangisinin dublajının daha iyi olduğunu söylemek zordu.

Mesela Visconti’nin “Leopar”ının Rusça versiyonunda Delon, Vyaçeslav Tikhonov tarafından seslendirilmişti.

Sovyet vatandaşlarına sunulan yabancı film seçkisi her zaman sınırlıydı ve bu burjuva filmlerinin seçimi genellikle rastgeleydi. Ancak seslendirme sanatçıları için iş sıkıntısı yoktu denilebilirdi.

Ancak tuhaf bir durum da yok değil.

Sovyetler Birliği döneminde oyuncuların daha iyi konuştuğu ve bu nedenle filmlerde onları dinlemenin daha keyifli olduğu genel kabul gören bir şey. Bu doğru. Ancak iki husus var. İlki, klasik Sovyet sinemasında oyuncular genellikle tiyatroda oynar gibi konuşuyorlardı: Abartılı derecede yüksek bir sesle, net ve aksansız. O zamanlar bu normaldi. Ancak şimdi yeniden düşünüldüğünde böyle konuşulan bir filmde herkes oyuncuların doğal olmadıklarını söyleyecektir, haliyle.

Olga teyzeyi şaşırtan Alain Delon örneğinde olduğu gibi Sovyetler Birliği vatandaşları gerçeğinden farklı seslerin hayal dünyalarına girdiğinin farkında değillerdi.

Örneğin Michael Keaton'ın peltek konuştuğunu Rus izleyiciler hiç fark etmemişlerdi.

Ya da Halle Berry'nin X-Men'de berbat bir Kenya aksanıyla konuştuğunu veya Robin Hood: Hırsızlar Prensi'nde düzgün bir İngiliz aksanı olan tek ana karakterin kötü adamı oynayan Alan Rickman olduğunu hiçbir zaman bilmemişlerdi.

Stallone hep geveliyor ve sözlerinin yarısını yutuyordu. Vakha ise her şeyi açık, net ve anlaşılır bir şekilde konuşuyordu. Ve hep kahramanın güzel konuştuğu hafızalarda kalıyordu.

Bilen yaşlılardan, Louis de Funes'in Rus sesinin (Vladimir Kenigson), oyuncuya kendi sesinden çok daha fazla yakıştığını çok duydum.

Vladimir Kenigson’un dublörlük yeteneği, karakterini sesiyle ustalıkla aktardığı Louis de Funès tarafından bile takdir edilmişti.

Aynı şey Adriano Celentano için de söylendi. Rudolf Pankov, ünlü oyuncu Adriano Celentano'nun karakterlerinin imgelerini ses tonlamalarıyla Sovyet izleyicisine aktarmayı başarmıştı. 

Ve birçok kişi hala Jean-Paul Belmondo'yu onun başrol oynadığı Fransız filmlerinin dublajını yapan Sovyet tiyatro ve sinemasının ünlü oyuncusu Nikolay Karaçentsov'un sesiyle tanıyor.

O dönemde Fransız aktör ve şarkıcıların Sovyet vatandaşları arasındaki popülaritesi olağanüstüydü. Pierre Richard, Gerard Depardieu, Alain Delon, Jean-Paul Belmondo, Jean Gabin, Yves Montand, Joe Dassin - bunlar ve daha birçok ismin oyunculukları hayranlık kazanmıştı. Ve dublajlı konuşmaları kadınların kulağına hoş gelirken erkeklerin de saygısını kazanmıştı.

Geçtiğimiz yüzyılın en yakışıklı sinema oyuncularından biri olarak kabul edilen Alain Delon ise özel bir methiyeyi hak ediyordu.

Delon'un yakışıklılığı dillere destan olmuştu.

Hatta Leonid İlyiç Brejnev bile 1970'lerin başlarında, özellikle beğendiği bir fotoğrafı için şöyle demişti: "Burada Alain Delon'a benziyorum."

***

Vladimir İvanoviç, “Alain Delon kolonya içmez,” diyor gülerek.

Anlamıyorum bu lafı.

Şakayla karışık bu sözlerde hafif bir kıskançlık seziliyor.

Daha önce çok konuşmuştuk. Rus kültüründe erkeklerin fazla süslenmesi pek hoş karşılanmaz.

“Fazla süs delikanlıyı bozar,” diyorum gülerek.

“Tamam, ama fazla ifrata kaçmadan bakımlı olmak da kötü bir şey değil aslında,” diyor Vladimir İvanoviç..

Genç Sovyet ülkesinin vatandaşlarını günlük hijyene alıştırmak kolay olmamıştı. Bunun başlıca nedeni, aslında bunun için gerekli koşulların mevcut olmamasıydı. Sadece az sayıda şanslı kişinin ayrı banyosu (ve ayrı daireleri) vardı.

Kışlalarda, yatakhanelerde ve ortak dairelerde, komünalkalarda hijyen uygulamaları, sıcak su eksikliğinden, her sabah lavabolarda oluşan kuyruklara kadar birçok zorlukla karşılaşıyordu.

“Yoldaşlar, hızlıca yıkanın ve tıraş olun - komşunuzu bekletmeyin.”

Bu, her sabah koridorlarda duyulan günlük komşu uyarılarındandı.

***

O zamanlarda ünlenen bir şarkının "Alain Delon kolonya içmez" (Ален Делон не пьет одеколон - Alain Delon ni pyöt adekolon) sözü, Vyaçeslav Butusov'un şarkısındaki bu dize adeta bir tür atasözü haline gelmişti.

“Alain Delon, Alain Delon kolonya içmiyor.
Alain Delon, Alain Delon çift viski içiyor.
Alain Delon Fransızca konuşuyor.”

1985'te, alkol karşıtı kampanyanın başlaması sonrasında, hoşnutsuzluk içeren eleştiriler yaygındı. Yaygın kanıya göre şarkıya ilham veren de buydu.

Birçok kişi,  Butusov'un "Alain Delon kolonya içmez" şarkısını söylerken kastettiğinin bu olduğuna inanıyordu.

Bu arada, "Chypre" gibi bu kolonya da hala satılıyor ve günümüzde erkek parfümlerinin bolluğuna rağmen popülerliğini koruyor.

“Meğer Alain Delon'un adıyla piyasaya sürülen Fransız malı bir parfüm de varmış. Parfümün reklamında ‘sıkıcı günlük hayattan kaçıp dünya sinemasının efsanesinin bir gangster filminin dünyasına dalmayı hayal edenler için bir peri masalı’ diye yazıyormuş,” diyor Vladimir İvanoviç.

Şarkının popülaritesi, ta Fransa’ya, kahramanı Alain Delon'a kadar ulaşmıştı. Sonradan Rusya’yı ziyaretinde bir televizyon programının konuğu oldu. Bu, Ivan Urgant ve Kanal 1'deki akşam programı sayesinde gerçekleşti.

2012'de programın konuğu olan Delon, sunucunun ricası ve önerisiyle tadımlık bir yudum kolonya bile içti. 

***

Kuşkusuz bunlar bana ilginç geliyor.

Zira bizde durum bambaşkaydı.

Aynı dönemlerde Türkiye’de yabancı filmler genellikle orijinal seslendirmeleriyle ve Türkçe alt yazılarla oynatılırdı. Yabancı filmlerin Türkçe dublajlı gösterimi ise pek nadirdi.

Yerli filmlere ise dublaj yapılırdı.

İki ülkenin kültürleri arasındaki farklılıklardan biri bu.

Aklıma tek tek benim seyrettiğim bizim Yeşilçam filmleri geliyor.

Yeşilçam’da setten gelen ses diye bir şey yoktu.

Türkiye’de yerli filmlerin dublaj sanatçıları tarafından yapılan seslendirmeleri sonradan, montaj aşamasında stüdyoda eklenirdi. Kamera görüntüyü çeker, ama tüm sesler, oyuncu replikleri de dahil stüdyoda yeniden kaydedilirdi.

Aslında, tabii ki günümüzün teknolojik imkanları o zamanlar yoktu. Ayrıca sette senkron ses kaydı almak da zordu.

Bu yüzden de halkın hayranlıkla izlediği, ayılıp bayıldığı ünlü starların gerçek sesleri bilinmezdi.

Çoğu tiyatro kökenli çok başarılı dublaj sanatçıları vardı.

Yeşilçam filmlerinde Belkıs Özener, Jeyan Tözüm ve Pekcan Koşar gibi birçok ünlü dublaj sanatçısı, o dönemde sinema oyuncularını seslendirerek filmlere olağanüstü karakterler kazandırmışlardır. 

Bu başarılı dublaj sanatçıları olmasa Türkan Şoray, Filiz Akın, Fatma Girik, Muhterem Nur, Belgin Doruk, Ayhan Işık, İzzet Günay, Kadir İnanır, Cüneyt Arkın, Göksel Arsoy, Fikret Hakan ve Tarık Akan gibi Yeşilçam'ın dev oyuncularını bu kadar sever miydik acaba?

Mümkün olmazdı sanırım.

Kendi sesleriyle oynasaydılar belki de hayranları çok büyük bir hayal kırıklığı yaşayacaktı.

Yeşilçam'da 1970'lerdeki kadın oyuncuların pek çoğunu Jeyan Mahfi seslendirmişti. Çok yönlü bir sanatçı olan Jeyan Mahfi Ayral Tözüm kimlerin kimlerin seslendirmesini yapmamıştı ki? Fatma Girik, Türkan Şoray, Filiz Akın, Ahu Tuğba, Gülşen Bubikoğlu, Emel Sayın…

Belgin Doruk’tan duyduğumuzu sandığımız “Reca ederim bu bahsi kapatalım.” sözlerini aslında Adalet Cimcoz seslendiriyordu.

Cüneyt Arkın’la bütünleşen “N’ayır! N’olamaz!” repliği ise sanatçıyı seslendiren Abdurrahman Palay’dan çıkıyordu.

Aynı zamanda iyi bir oyuncu da olan Kemal Ergüvenç, Hulusi Kentmen’in babacan rollerini sırtlayan o babacan sesin sahibiydi.

“Selvi Boylum Al Yazmalım” filminde Kadir İnanır’ı seslendiren Pekcan Koşar Hababam Sınıfı serisinde de Tarık Akan’ı seslendirmişti.

Ses sanatçısı Belkıs Özener, Türkan Şoray başta olmak üzere Filiz Akın, Hülya Koçyiğit, Fatma Girik’in de seslendirmesini yapan bir başka dublaj sanatçısıydı. “Azize” filminde Türkan Şoray’ın görüntüleri eşliğinde dinlediğimiz şarkıları da aslında Belkıs Özener seslendiriyordu.

Bana en eğlendirici gelense Öztürk Serengil’in filmlerindeki dublajdı.

Komedi sanatçısı Serengil, sinemada "Adanalı Tayfur" karakteri ile meşhur olmuştu.

1960'lı yıllardan itibaren pek çok Yeşilçam filminde Öztürk Serengil’i tiyatro sanatçısı Mücap Ofluoğlu seslendirmişti. Mücap Ofluoğlu'nun dublaj dehası sayesinde halk tarafından çok sevilmiş, uzun yıllar boyunca onun sesi Serengil'in kendi sesi sanılmıştı.

Dublaj üzerinden yeni bir karakter yaratılmıştı.

“Yeşşe”, “kelaj” daha bir çok yeni sözcükler uydurulmuştu. Gerçekten ilginç bir “dublaj” olayı idi.

Öztürk Serengil filmlerinde kullanılan “yeşşe”, “kelaj”, “temem”, “abidik gubidik”, “şepke”, "şepkemin altındayım" gibi sözcükleri yaratan oluşturan tamamen Mücap Ofluoğlu olmuştu.

Bu çok sayıda çarpıtılmış Türkçe sözcük ve deyim kısa sürede halkın diline düşmüş, bir anlamda da bu yeni deyişler Türk argosuna girmişti.

Sokakta, kahvehanelerde, okullarda halkın dilinde pelesenk olan bu sözcükler toplum yaşamına o kadar çok nüfuz etmişti ki o dönemde ana muhalefet partisi CHP’nin lideri olan, devlet adamlığı ciddiyeti ile tanınan eski cumhurbaşkanı İsmet Paşa (İnönü)’ ya bile bir siyasi tartışma anında kendini tutamayıp “yeşşe” dedirtmişti.

Gel de şimdi bütün bunları Vladimir İvanoviç’e anlat.

***

Soğuk Savaş döneminde komşu olmalarına rağmen Sovyetler Birliği ve Türkiye sanki başka dünyalardan ülkelerdi.

Kültürler farklıydı. O yüzden de Vladimir İvanoviç, haliyle benim anlattıklarımı başka bir gezegenden gelen birinin konuşmalarıymış gibi dinliyordu.

Moskovalılar hangi semtleri 'merkez' kabul ediyor?

Kaynak: https://turkrus.com/

 

Moskova’da şehir merkezinin nerede başlayıp nerede bittiği konusunda tartışmalar yine gündem konusu oldu. Gayrimenkul şirketi Balçug Development tarafından yapılan ankete göre, Moskovalıların yüzde 70’i örneğin Krasnaya Presnya semtini artık doğrudan "tsenter" yani merkez değil, "merkeze yakın bir bölge" olarak değerlendiriyor.

Bu kategoride Bauman semti yüzde 46 ile ikinci sırada yer alırken, Begovaya ve Şabolovka yüzde 36, Dinamo yüzde 32 ve Sokol yüzde 20 oranında tercih edildi.

Ankete katılanların yüzde 86’sı Arbat’ı Moskova’nın merkezi olarak tanımlarken, Moskova City iş merkezi yüzde 48, Taganka ise yüzde 42 oranında tercih edildi.

İlginç sonuçlardan biri de VDNH oldu: Katılımcıların yüzde 22’si bu bölgeyi şehir merkezinin bir parçası olarak görüyor.

Merkezin nerede sona erdiği sorusuna ise katılımcıların yüzde 32’si Sadovoye Koltso çevresini işaret etti, aynı orandaki bir grup ise merkez için kesin bir coğrafi sınır belirlemenin mümkün olmadığını söyledi. Yüzde 10 Üçüncü Ulaşım Çevre Yolu’nu, yüzde 8 Bulvar Halkası’nı, yüzde 6 ise Moskova Merkez Halkası’nı (MÇK) sınır kabul etti.

Araştırmada gayrimenkul sektöründe sıkça kullanılan “merkeze yakın” ifadesine yönelik algı da incelendi. Katılımcıların yüzde 26’sı bu tanımın Moskova Çevre Yolu (MKAD) içindeki herhangi bir bölge için kullanılabileceğini düşünürken, yüzde 20’si ifadeyi yalnızca bir pazarlama söylemi olarak değerlendiriyor.

Diğer katılımcılar ise merkeze yakınlığı mesafeye göre tanımlıyor: Bazıları Sadovoye Koltso’ya iki kilometre uzaklığı yeterli bulurken, bazıları için bu mesafe beş, hatta on kilometreye kadar çıkabiliyor.

Ekim Devrimi 109 yaşında

 

Kaynak: https://medyagunlugu.com/

 

25 Ekim 1917’de Bolşeviklerin Rusya’da iktidarı ele geçirmesiyle başlayan Ekim Devrimi, yalnızca bir imparatorluğun çöküşünü değil, 20. yüzyılın siyasi ve ideolojik haritasının değişmesini de beraberinde getirdi.

Rusya’da 109 yıl önce yaşanan devrim, dünya tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Vladimir Lenin’in önderliğindeki Bolşevikler, savaşın, yoksulluğun ve siyasi istikrarsızlığın pençesindeki ülkede Geçici Hükümet’i devirerek iktidarı ele geçirdi. Bu gelişme, ilerleyen yıllarda Sovyetler Birliği’nin kurulmasına uzanan sürecin önünü açtı.

1917 yılına gelindiğinde Rusya büyük bir kriz içindeydi. Birinci Dünya Savaşı’nın ağır kayıpları, ekonomik sıkıntılar, gıda kıtlığı ve toplumsal huzursuzluk, Çarlık yönetimine duyulan güveni aşındırmıştı.

Şubat 1917’de patlak veren devrim sonucunda Çar II. Nikolay tahttan çekildi ve Romanov hanedanının yüzyıllara yayılan yönetimi sona erdi. Ancak kurulan Geçici Hükümet, savaşı bitirme ve halkın temel sorunlarını çözme konusunda beklentileri karşılayamadı.

Lenin’in liderliğindeki Bolşevikler, “Barış, toprak ve ekmek” sloganıyla işçiler, askerler ve köylüler arasında destek kazandı. Savaşın sona ermesini, toprakların köylülere verilmesini ve iktidarın işçi ve asker sovyetlerine devredilmesini savundular.

Kışlık Saray’a uzanan gece

Petrograd’da (bugünkü St. Petersburg) örgütlenen Bolşevikler, 24 Ekim’i 25 Ekim’e bağlayan gece stratejik noktaları ele geçirmeye başladı. Köprüler, tren istasyonları, telgraf merkezleri ve devlet kurumları kontrol altına alındı.

Geçici Hükümet’in merkezi olan Kışlık Saray’a yönelik harekâtın ardından hükümet üyeleri tutuklandı. Başbakan Aleksandr Kerenski ise şehirden ayrılmıştı.

Bolşevikler, iktidarı ele geçirdiklerini ilan ederek yeni bir hükümet kurdu. Lenin hükümetin başına geçerken Lev Troçki, devrimin örgütlenmesinde ve askeri boyutunda önemli rol oynadı. Böylece Rusya’da siyasi iktidar el değiştirdi.

Sovyetler Birliği’ne giden yol

Bolşeviklerin iktidarı ele geçirmesi, ülkedeki siyasi mücadeleyi sona erdirmedi. Yeni yönetimle muhalif güçler arasında iç savaş başladı. Yıllar süren çatışmaların ardından Bolşevikler iktidarlarını pekiştirdi ve 1922’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kuruldu.

Yeni yönetim, özel mülkiyetin ve ekonominin örgütlenmesinden devletin toplumsal hayattaki rolüne kadar geniş bir alanda köklü değişiklikler gerçekleştirdi. Devrim, Avrupa’da ve dünyanın başka bölgelerinde sosyalist hareketlere ilham verirken birçok ülkede de komünizme karşı güçlü bir siyasi tepkinin doğmasına yol açtı.

Sovyetler Birliği, yaklaşık 69 yıl boyunca dünya siyasetinin başlıca aktörlerinden biri oldu. ABD ile yaşadığı rekabet, “Soğuk Savaş” döneminin temel belirleyicilerinden birine dönüştü. 1991’de SSCB’nin dağılmasıyla bu tarihsel dönem sona erdi.

Neden “Ekim Devrimi” deniyor?

Devrimin tarihiyle ilgili önemli bir ayrıntı da takvim farkı. Rusya, 1917’de bugün kullanılan Gregoryen takvim yerine Jülyen takvimini kullanıyordu. İki takvim arasındaki 13 günlük fark nedeniyle Bolşeviklerin iktidarı ele geçirdiği tarih Rusya’da 25 Ekim, Batı Avrupa’da ise 7 Kasım olarak kaydedildi.

Rusya 1918’de Gregoryen takvime geçtiği hâlde devrimin adı değişmedi. Bu nedenle tarih kitaplarında hem 25 Ekim hem de 7 Kasım tarihleriyle karşılaşmak mümkün.

Ekim Devrimi’nin mirası bugün de tartışılıyor. Bir kesim için devrim, eşitsizliklere karşı toplumsal dönüşüm ve yeni bir düzen arayışını temsil ediyor. Diğerleri ise Bolşevik iktidarının tek parti yönetimine dönüşmesini, siyasi özgürlüklerin kısıtlanmasını ve sonraki dönemin baskıcı uygulamalarını öne çıkarıyor.

Tartışmasız olan şu ki, 1917’de Petrograd’da yaşananlar Rusya’nın sınırlarını aşarak dünya siyasetini, ideolojileri ve uluslararası ilişkileri onlarca yıl boyunca etkiledi.