Puşkin nasıl 'en büyük Rus şairi' oldu?

Natalya Koçetkova

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

18. yüzyılın sonları ve 19. yüzyıldaki Romantik dönemde Avrupa ülkelerinde "en önde gelen ulusal şair" ihtiyacı ortaya çıktı. Bu, ulus devletlerin oluşumu ve ulusal kimlik arayışıyla bağlantılıydı. Dini azizlerle eşit düzeyde yer alabilecek kültürel kahramanlara ihtiyaç vardı.

Romantizm ve milliyetçilik, bir ulusun yalnızca rastgele bir insan topluluğu değil, ortak bir ruha ve dile sahip kadim, organik bir topluluk olduğunu kanıtlamayı gerektiriyordu. Ulusal şair, bu topluluğun "onaylayıcısı" haline geldi; eserleri, halkın kendi devletine veya özerkliğine layık olduğunu gösterdi.

İtalya'da Dante Alighieri, İspanya'da Cervantes, İngiltere'de Shakespeare, Almanya'da Goethe ve Rusya'da Alexander Pushkin böyle bir şair oldu.

Böyle bir şairin hayatı, ölümü ve mezarı bir kült nesnesi haline geldi ve şairin kendisi de ulusal acı ve umudun sembolü olan bir "kültürel aziz"e dönüştürüldü.

 

Neden özellikle Puşkin?

Puşkin'in kültünün doğmasına yol açan şey hayatı değil, ölümü oldu. Şairin 1837'de bir düelloda ölmesi, Rus toplumunun tepkisi o kadar yoğundu ki, çağdaşlarını bile şaşırttı. Bu an, "Puşkin efsanesinin" oluşumunun başlangıç ​​noktası oldu.

Temeller, 1840'larda eleştirmen Vissarion Belinsky tarafından atıldı. Şair hakkındaki makalelerinde, Rus edebiyatında yeni bir çağı başlatanın Puşkin olduğunu savundu. Bir sonraki önemli dönüm noktası 1880'de geldi. Moskova'da Puşkin'e adanmış Rusya'nın ilk anıtının açılışı, büyük bir edebi ve sosyal olaya dönüştü. Bu "Puşkin kutlaması", Rus entelijansiyasının en seçkin isimlerini bir araya getirdi.

Bu olayların doruk noktası, Fyodor Dostoyevski'nin Puşkin'i "peygamberane" bir figür olarak nitelendirdiği ve "evrensel çekiciliğini" vurguladığı ünlü konuşması oldu.

"Kesin olarak söylenebilir: Puşkin olmasaydı, ondan sonra gelen yetenekler var olmazdı. En azından, büyük yeteneklerine rağmen, günümüzde ifade etmeyi başardıkları kadar güçlü ve açık bir şekilde kendilerini gösteremezlerdi. Ancak bu sadece şiir veya sanatsal yaratım meselesi değil: Puşkin olmasaydı, Rus bağımsızlığına olan inancımız – o zamanlar zaten bilinçli olan umudumuz – ulusal gücümüze ve dolayısıyla Avrupa ulusları ailesi içinde gelecekteki bağımsız kaderimize olan inancımız – böylesine sarsılmaz bir güçle şekillenemezdi (ki bu daha sonra herkes için değil, sadece seçkin birkaç kişi için gerçekleşti)," diye belirtti Dostoyevski, Haziran 1880'de Rus Edebiyatı Severler Derneği'nin bir toplantısında.

Araştırmacılara göre, şairin imajının resmen kanonlaştırılması süreci tam da onun konuşmasından sonra başladı. Puşkin sadece büyük bir yazar değil, aynı zamanda "halkın şairi" ve "imparatorluğun şairi" oldu. Şair Apollon Grigoryev'in 1859'da yazdığı "Puşkin'in Ölümünden Sonra Rus Edebiyatına Bir Bakış" adlı makalesinde ilk kez dile getirdiği "Puşkin bizim her şeyimizdir" ifadesi, bu şekilde canlı bir şekilde doğrulandı.

 

Sonrasında ne oldu?

Bir sonraki dönüm noktası, şairin 1899'daki doğumunun 100. yıldönümüydü. İmparatorluk Bilimler Akademisi tarafından düzenlenen kutlamalar, Rus İmparatorluğu'nun birçok şehrinde gerçekleşti. Bu yıldönümünü kutlamak için, gelecekteki Puşkin Evi'nin prototipi olarak hizmet veren büyük ölçekli bir Puşkin sergisi açıldı. Bu dönemde Puşkin'in eserleri, mükemmellik modelleri olarak okul müfredatlarına ve dilbilgisi ders kitaplarına yaygın olarak dahil edildi ve üslubu bir standart statüsüne yükseltildi.

1917 Bolşevik Devrimi'nden sonra, yeni Sovyet yetkilileri başlangıçta Puşkin'e şüpheyle yaklaştılar ve onu "asil" bir şair olarak gördüler. Durum, Aralık 1935'te, önde gelen proleter gazetesi 'Pravda'da onun olağanüstü önemini kabul eden bir makale yayınlanmasıyla değişti. Bu an, Puşkin'in imajının Sovyetler tarafından kutsallaştırılmasının başlangıcı oldu.

Önemli bir olay, şairin ölümünün 100. yıldönümünü anmak için 1937'de düzenlenen Tüm Birlik kutlamalarıydı; bu kutlama, Rus edebiyat klasiklerini onurlandıran önceki tüm yıldönümlerini kapsayacak şekilde büyük bir öneme sahipti. Ülke genelinde etkinlikler düzenlemek için bir Tüm Birlik Puşkin Komitesi kuruldu. Şairin imajı "Sovyetleştirme" sürecinden geçti: Özgür düşünür ve "asillerin ideoloğu" olmaktan "otokrasiye karşı savaşçı", Dekabristlerin dostu ve devrimci demokratların öncüsü haline dönüştürüldü. Puşkin kesin olarak Rus ulusunu birleştiren bir idol ve sembol haline geldi.

Rusya'da ne zaman ve neden Japon polis memuruna ihtiyaç duyulur? Hikayesi nedir?

Anna Popova

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

  

"Japon polis memuru."-“Японский городовой.” (“Yaponskiy gorodovoy.”)

Bu ifade, ani bir olay karşısında duyulan aşırı şaşkınlığı dile getirmek için kullanılır. 

Peki, Rusya'da ne zaman ve neden Japon polis memuruna ihtiyaç duyulur? Hikayesi nedir?

Eğer yakınınızda birinin polis çağırdığını duyarsanız – hem de herhangi bir polis değil, 'Güneşin Doğduğu Ülke'den bir polis – bir polisin gelmesini beklemeyin. Sadece bu kişinin bir şey karşısında çok şaşırdığını, hatta belki de şok olduğunu bilin.

“Японский городовой!” (“Yaponskiy gorodovoy!” yani “Japon polisi!”) ifadesi, gelecekteki İmparator II. Nikolay'a yönelik bir suikast girişiminden sonra Rusçada ortaya çıktı.

Taç giyme töreninden altı yıl önce, Çareviç büyük bir doğu yolculuğuna çıkmıştı ve 1891 baharında Japonya'ya ulaştı.

Ziyaret yakından takip ediliyordu: Yabancı bir devletin taht varisinin ülkeyi ilk kez ziyaret etmesiydi. Ancak Otsu şehrinde inanılmaz bir şey oldu: Güvenlik kordonunda duran Tsuda Sanzo adlı yerel bir polis memuru, aniden çarın varisine saldırdı ve kılıcını Nikolas'ın başına doğru savurdu.

Şans eseri, Çareviç çevik bir manevrayla saldırıyı savuşturdu ve darbe ölümcül olmadı – sadece küçük bir sıyrık ile kurtuldu. Nicholay başına dikiş atıldı ve bandajlandı. Kaçtıktan sonra yakalanan Sanzo ise daha sonra mahkemeye Çareviç'in Rus casusu olduğuna inandığını söyledi. Ve birkaç gün sonra, Rus birliği Japonya'yı terk etti ve yanlarında meczup bir Japon polis memurunun (veya Rusya'da alt rütbeli polis memurlarına verilen adla 'gorodovoy') dramatik hikayesini de götürdü.

20. yüzyılın başlarında, Japon polis memuru imgesi, bir şeyin ani, beklenmedik ve inanılmaz bir şekilde gerçekleşmesini vurgulamak için sıklıkla kullanılıyordu. Zamanla, küfürün yerini alan popüler bir ifade haline geldi.

Rusçanın 'uluslararası' çağrışımlı deyimleri

Anna Popova

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

'İspanyolca utancı' yaşamamak için, aşağıdaki ifadelerle güçlü duyguları nasıl ifade edeceğinizi öğrenin!

 

“Японский городовой.” (“Yaponskiy gorodovoy.”)

"Japon polis memuru." 

Bu ifade, ani bir olay karşısında duyulan aşırı şaşkınlığı dile getirmek için kullanılır.

Bu ifadenin kökeni hakkında buradan bilgi edinebilirsiniz .

 

“Египетская сила!” (“Egipetskaya sila!”)

"Mısır gücü!"

Şok, sürpriz, öfke gibi güçlü duyguları, ister olumlu ister olumsuz olsun, ifade etmek için kullanılan bir deyim. Kökenini tam olarak belirlemek zor. Belki de kökeni, Firavun'un Yahudilerin Vaat Edilmiş Topraklara girmesine izin vermemesinden dolayı Tanrı'nın Mısır'a gönderdiği İncil'deki veba salgınlarına dayanmaktadır. Popüler kültüre ise, "Herkes Raymond'u Seviyor" dizisinin Rus uyarlaması olan "Voroninler" adlı televizyon dizisindeki bir karakterin, küfür içeren bir ifadenin yerine kullandığı bir örtmeceli ifade olarak girmesiyle girmiştir.

 

“Испанский летчик.” (“Ispanskiy letçik.”)

"İspanyol Pilot."

Anlatıcının gözünde sıradan olaylar kozmik boyutlarda öykülere dönüştüğünde, şüpheci bir dinleyici şu şekilde karşılık verebilir: "Yok canım, hem ben de İspanyol bir pilotum!"

Bir rivayete göre, bu ifade İspanya İç Savaşı sırasında ortaya çıkmıştır; bu savaşa Sovyetler Birliği'nden gönüllüler de katılmıştır. Destek zımni olduğundan, Sovyet pilotlarına genellikle yeni isimlerle İspanyol pasaportları verilmiştir. Yani teknik olarak İspanyol pilotlardı elbette, ama tam olarak değil. Zamanla, bu ifade aşırı abartılarla karşılaşıldığında kullanılmaya başlanmıştır. Başka bir deyişle: "Ve ben de Papa'yım!"

 

"Kitaйское предупреждение." (“Kitayskoye preduprejdeniye.”)

"Çin'den uyarı."

Ve sıradan bir uyarı değil, tam anlamıyla sonuncusu! Ya da 101. uyarı. 1950'ler ve 1960'larda Çin hükümeti, 1'den 101'e kadar numaralandırılmış uyarı notları gönderdi. Sovyet Dışişleri Bakanlığı da bunları aldı. Bu işe yaramaz (ve bitmek bilmeyen) son uyarılar, şakaların konusu oldu ve ardından günlük konuşma diline girdi. Sadece sözlerde var olan bir tehdidi tanımlamak için kullanılır.

 

“Как фанера над Парижем.” (“Kak fanera nad Parijem.”)

"Paris'in üzerinde kaplanmış kontrplak gibi."

Paris üzerinde bir kontrplak parçası gibi uçmak, başarısız olmak, fiyasko yaşamak anlamına gelir. Bu deyimin kökenine dair çeşitli anekdotlar vardır. İddialara göre, 'Fallier' hava gemisinin adı ile Fransızca 'flaner' fiilinin birleşmesinden ve hatta Fransız Cumhurbaşkanı Armand Fallier'in karikatürlerinden türemiştir. Gerçekte ise deyim, Rus havacı Ivan Zaikin'den kaynaklanmaktadır. 1910 yılında, ünlü atlet Fransa'da pilot lisansını almış ve hatta 54,5 dakika ile uçuş süresi rekoru kırmıştır! 1970'lerin ortalarında çekilen ve Paris üzerinde 'Farman IV' uçağıyla yaptığı başarısız bir eğitim uçuşunu konu alan filmde, izleyicilerin zihninde tüm bu "görüntüler" birleşerek kendi başına bir hayat kazanan çarpıcı bir deyim haline gelmiştir

AŞAĞILANMANIN ZEVKLERİ

 

 

AŞAĞILANMANIN ZEVKLERİ

ORHAN PAMUK

Kaynak: Yeraltından Notlar kitabına önsöz / İletişim yayınları

Aşağılanmanın zevklerini hepimiz biliriz. Peki, şöyle düzelteyim: Kendi kendimizi aşağılamanın zevkli, rahatlatıcı olduğunu keşfettiğimiz zamanları hepimiz yaşamışızdır. Aşağılık, beş para etmez biri olduğumuzu, kendimizi inandırmak ister gibi, öfkeyle kendi kendimize tekrarladığımızda, bir anda herkes gibi olmanın bütün o ahlaki yükünden, kurallara ve yasalara uymanın boğucu endişesinden, herkese benzemek için dişimizi sıkmak zorunluluğundan kurtulduğumuzu biliriz. Başkaları tarafından aşağılanmak da, başkalarından önce davranıp kendi kendimizi herkesten önce aşağılamak da sonunda bizi aynı yere getirir. Kolayca kendimiz oluverdiğimiz, kendi kokumuz, pisliğimiz, alışkanlıklarımız içersinde mutlu olduğumuz, kendimizi iyiye doğru değiştirmekten ve insanoğlunun geri kalanı hakkında iyimser düşünceler beslemekten vazgeçtiğimiz yerdir burası. Bu son nokta o kadar rahattır ki, bizi bu özgürlük ve yalnızlık noktasına getiren öfkemize ve bencilliğimize neredeyse şükran duyar, sık sık hatırlarız onları.

Otuz yıl sonra ikinci okumamda Dostoyevski'nin Yeraltından Notları'nın bana ilk gösterdiği şeyin bu olduğunu düşündüm. İlk okuyuşumda ise aşağılanmanın zevkleri ve mantığından çok kahramanın öfkesi, büyük şehir ortamın da, Petersburg'da yalnızlığı ve iğneleyici ve eğlendirici sivri dili beni heyecanlandırmıştı. Yeraltındaki Adam'ı, Suç ve Ceza'nın Raskolnikov'unun suçluluk duygusunu kaybetmiş bir çeşidi olarak görüyordum. Böylece sinizm kahramana çok eğlenceli bir dil ve mantık vermişti. On sekiz yaşımda, lstanbul'da benim yaşadığım, hissettiğim, bildiğimi bilmeden bildiğim pek çok şeyi açıkça dillendirdiği için benim için önemliydi Yeraltından Notlar.

Toplumsal hayattan kaçan bu kahramanın pek çok kişisel özelliğini gençlik yıllarımda kendime kolayca benzetmiştim de hemen. Her şeyden önce "kırkından fazla yaşamak ayıptır" demesi, (kırk yaşındaki kahramanına bunu dedirttiğinde Dostoyevski kırk üç yaşındaydı). Batılı kitaplarla zehirlendiği için kendisini ülkesinin hayatından kopuk bulması, fazlasıyla bilinçli olmanın, hatta bilincin her türlüsünün bir hastalık olduğunu düşünmesi, kendini suçlarken acılarının azaldığını fark etmesi, kendi yüzünü oldukça aptal bulması, "şu adamın bakışlarına dayanabilecek miyim?" diye oyunlara girmesi... Kendimde de bulduğum bu kişisel özellikleri, beni bu kahramana bağlıyor, onun "tuhaflık ve yabancılığını" sorgulamadan benimsememi sağlıyordu. Kitabın ve kahramanın ima ettiği ve bana daha özel bir şekilde söylediği daha derin şeyi, on sekiz yaşında belki sezmiş, ama ondan hoşlanmadığım, hatta korktuğum için hiç kurcalamadan unutmuştum.

Bugün ikinci okumamda, benim için asıl konunun ve kitaba enerjisini veren asıl şeyin ne olduğunu daha rahat söyleyebilirim artık: Avrupalı olamamak kıskançlığı, öfkesi ve gururudur bu. On sekiz yaşımdayken ise kendimle kolayca özdeşleştiriverdiğim onca tanıdık özelliğine rağmen Yeraltındaki Adam'ın bu öfkesini, kişisel bir toplumdışılıkla karıştırmıştım. Batılılaşmış bütün Türklerin yaptığı gibi, kendimi olduğumdan daha Avrupalı görmekten hoşlandığım için, o kadar sevdiğim Yeraltındaki Adam'ı oraya tıkan şeyin felsefi bir tuhaflık olduğunu düşünüyordum, Avrupa ile ilgili ruhsal bir sorun değil. Nietzsche'den Sartre'a Avrupa düşüncesi ya da altmışların sonunda Türkiye'de de popüler olan egzistansiyalizm Yeraltı Adam'ının bu tuhaflığını bana çok "Avrupalı" gözüken kavramlarla açıklayarak kitabın bana özel olarak fısıldadığı şeylerden beni daha da uzaklaştırıyorlardı.

Benim gibi Avrupa'nın kenarlarında, bir Avrupa düşüncesiyle boğuşarak yaşayanlara Yeraltından Notlar'ın fısıldadığı sırları daha iyi anlayabilmek için Dostoyevski'nin bu tuhaf romanı yazdığı yıllara bir göz atmak gerekiyor.

Bir yıl önce, 1863'te Dostoyevski tam bir mutsuzluk ve başarısızlıkla sonuçlanan ikinci Avrupa yolculuğuna çıkmıştı. Karısının hastalığından, yönettiği Zaman adlı derginin başarısızlığından ve Petersburg'dan kaçmak vardı aklında. Ayrıca kendinden yirmi yaş genç sevgilisi Apollinaria Suslova ile Paris'te gizlice buluşmayı da tasarlıyordu. (Nitekim daha sonra aynı şehirde karşılaştıklarında onu Turgenyev'den saklayacaktır.) Ama tipik Dostoyevskici bir kararsızlıkla, önce Paris'e sevgilisinin yanına gideceğine Wiesbaden'e kumar oynamaya gider ve çok para kaybeder. Bu uğursuzluk genç ve acımasız sevgilisiyle olan ilişkisinin de rengini belirler. Dostoyevski'yi beklerken Suslova kendine başka bir sevgili bulur, bunu da Paris'te buluştuklarında yazardan saklamaz. Gözyaşları, tehditler, yalvarmalar, aşağılanmalar, nefret, sürekli bir ıstırap ve zavallılık ... Daha sonraları Kumarbaz'da, Budala'da kuvvetli ve mağrur kadının yanında alçalan, kendini bütünüyle kaybeden ve acı çekmeyi bir çeşit gurur gösterisine dönüştüren erkek kahramanlarının yaşadığı her şeyi yaşar Dostoyevski.  

Bir yenilgi duygusuyla sevgilisinden ayrılıp Rusya'ya dönünce veremli karısının ölmekte olduğunu öğrenir. Kardeşi Mikhael batan derginin yerine bir yenisinin yayın hakkını almak için uğraşmakta, ama sürekli başarısızlığa uğramaktadır. Sonunda izin çıkar, (Çağ-Epoch) ama paraları azdır, Ocak sayısı ancak Mart'ta çıkabilir, yeterince abone yoktur ve derginin sayfa düzeni de berbattır. Yeraltından Notlar bu bilinen parasızlık ve düzensizlik koşullarında Çağ dergisin de yayımlandığında bütün Rusya'da roman hakkında tek bir yazı çıkmaz.

Hatırlamamız gereken ikinci nokta ise Yeraltından Notlar'ın önce bir fikir yazısı olarak tasarlanmasıdır. Dostoyevski'nin ilk niyeti Çernişevski'nin bir yıl önce yayımlanmış olan romanı Ne Yapmalı hakkında bir eleştiri yazmaktı. Batıcı, modernleşmeci gençler arasında çok tutulan bu kitap, yalnızca bir roman değil, aydınlanmacı, pozitivist iyimserliğin bir ders kitabı niteliğindeydi. 1970'lerin ortalarında Türkçe'ye çevrilip Dostoyevski karşıtı bir önsözle (gerici, karanlık, küçük burjuva) lstanbul'da yayımlandığında Sovyetler Birliği hayranı genç komünistlerce aynı çocuksu, determinist, ütopyacı hayalperestlikle karşılandığı için Dostoyevski'yi bu kitaba öfke duydurtan şeyin ne olduğunu kendi yüreğimden de çıkarabiliyorum.

Doğrudan bir Batı karşıtlığı ya da Avrupa düşüncesine düşmanlıktan çok Avrupa'dan gelen düşüncenin kendi ülkesinde kullanılış şekline isyandır bu. Akılcılık, yararcılık, ya da ütopyacılığın hayalperestliğinden çok, verdiği basit sevince öfkeleniyordu Dostoyevski. Avrupa'dan gelmiş yeni bir düşünceyle Rus entellektüellerinin kendilerini bütün dünyanın -daha önemlisi- kendi ülkelerinin bütün sırlarını ele geçirmiş sanmalarına, bu kendinden memnuniyet duygusuna dayanamıyordu. Bu yüzden Dostoyevski'nin kavgası Çernişevski'yi okuyan Rus gençlerinin bir Rus yazarı aracılığıyla ikinci elden edindikleri basit ve çocuksu bir "determinist diyalektik" ile değil, bu düşüncenin yaşanış biçimi, verdiği başarı ve mutluluk duygusuylaydı ilk. Batıcı Rus aydınlarını eleştirirken sık sık öne sürdüğü halktan kopuk olmalarının da, bir bahane olduğunu düşünüyorum. Dostoyevski'nin bir düşünceye inanabilmesi için o düşüncenin mantıklı olmasından çok "başarısız" olması, inandırıcı olmaktan çok, bir haksızlığa uğramış olması gerekiyordu sanki. Batıcı liberallere, Fourier'in determinist ütopyalarını Rusya'ya yayan modernleşmecilere Dostoyevski'nin 1860' larda için için duymaya başladığı öfke ve nefretin arkasında, kendilerini ve düşüncelerini "başarılı" olmaya aday görmeleri, başarıya olan ilgileri, başarıyı kucaklamaya hazır ve açık olmaları vardı.

Doğu-Batı, Avrupalı olmak ve yerli olmak gibi dertlerin yaşandığı yerlerde hep olduğu gibi sorun daha da karmaşık ve karanlık aslında. Çünkü Dostoyevski karşı çıktığı, öfkelendiği, Batıcı liberallerin, materyalistlerin düşüncelerini "haklı" da buluyordu. Dostoyevski'nin bu düşüncelerle yetiştirilmiş, modern bir eğitim almış bir mühendis olduğunu hatırlayalım ilk. En azından, kafası bu düşüncelerle oluşmuştu ve başka türlü düşünmeyi de bilmiyordu. Başka türlü düşünebilmeyi, daha "Rus" bir mantığa sahip olabilmeyi istediğini varsayabiliriz belki, ama Dostoyevski bu eğitimden geçirmedi kendini. Ta hayatının sonunda, Karamazov Kardeşler'i yazdığı yıllarda tuttuğu notlarından, Rus Ortodoks mistiklerinin hayat hikayelerine ilgi duyduğu vakit, Dostoyevski'nin bu konularda ne kadar bilgisiz olduğunu keşfedişine tanık oluruz. (Ama kendini "halktan kopuk olmak" ile suçlayacağına, takındığı yararcı, pratik tavır hoşuma gidiyor.) Aynı mantıkla daha da ileri giderek, Dostoyevski'nin bireycilik hariç Avrupa'dan gelen düşüncelerin haklı olduklarını, bu yüzden de Rusya'ya da yayılacaklarını bildiğini ve aslında tam bu yüzden bu düşüncelere karşı çıktığını düşünmek de yanlış olmaz. Ama şunu tekrarlamam gerekiyor: Dostoyevski'nin karşı çıktığı Batıcılığın içeriği değil, gerekliliği, haklılığıydı. Bu haklılık ve gerçeği elinde tutma havası (başarı duygusu) yüzünden ülkesinde ki Batılılaşmacı aydınların mağrur olduklarını düşünüyordu. Mağrur olmanın Dostoyevski'nin sözlüğünde en büyük günah olduğunu hatırlayalım; kibirli sözünü hep hakaret olarak kullandığını da. İki yıl önce yaptığı ilk Avrupa gezisini Zaman gazetesinde yayımladığı Yaz İzlenimleri Üzerine Kış Notlari'nda anlatırken Batı'nın kötülüklerini (bireycilik, para düşkünlüğü, burjuvalık) hep kendini beğenmişlik ve mağrur olma ile ilişkilendirmişti. Bir aşırı öfke anında İngiliz papazlarının mağrur oldukları kadar zengin olduğunu da yazmıştı. Aynı gezi notlarında Dostoyevski, ana-baba-çocuklar hep birlikte kolkola girip sokaklarda yürüyen Fransızlarda kendilerini pek beğenmiş, hatta soylu bir yan olduğunu söyler alaycılıkla. Seksen yıl sonra, Yeraltı Adamı'nın ruhuyla yazılmış Bulantı adlı romanında Sartre, aynı gözlem üzerine bütün bir dünya kuracaktır.

Bir yandan Rusya'da işlerin Batılılaşma ile yürütülebileceğini bilmesi, öte yandan da Batılılaşmacı, materyalist ve mağrur Rus aydınlarına duyduğu öfke, ya da Dostoyevski'nin bilgisi ile öfkesi arasındaki gerginlik Yeraltından Notlar'ın tuhaflığı, değişikliği ve özgünlüğünü çıkardı ortaya. Bütün Dostoyevski uzmanlarının dediği şeyi, Yeraltından Notlar'ın daha sonra Suç ve Ceza ile başlayarak yayımlayacağı büyük romanlarına bir başlangıç, Dostoyevski'nin asıl kendi sesini bulduğu ilk kitap olduğunu hatırlayalım. O zaman Dostoyevski'nin hayatının bu noktasında bilgisi ile öfkesi arasındaki gerilim ile ne yaptığına bakmak daha da ilginç olacak.

Dostoyevski Çağ dergisini yayımlayan ağabeyine söz verdiği Çernişevski'nin romanını eleştiren düzyazıyı hiçbir zaman yazmadı. Haklı bulduğu bir mantığa karşı deneme eleştiri yazısı yazamamasıyla açıklanabilir bu. Ayrıca Dostoyevski gibi mantıktan çok hayal gücünden kuvvet alarak yazan yaratıcılar düşüncelerini romanla-hikaye ile açıklamayı severler. Yeraltından Notlar'ın ilk yarısı zaten bir roman kadar bir çeşit uzun denemedir; hazan romandan ayrı olarak yayımlanır.

Küçük bir miras kaldığı için memurluktan ayrılan ve sıradan toplumsal hayatı reddederek "yeraltı" dediği bir yalnızlığa ve ruh durumuna çekilen kırk yaşlarındaki Petersburglu bir adamın öfkeli monologu kitabın bu ünlü ilk yarısını oluşturur. Önce Çernişevski'nin romanında "mantıklı egoizm" dediği bir görüşe saldırır bu kahraman. Çernişevski'ye göre insanoğlu doğası gereği "iyi" bir yaratıktır, bilimin ve mantığın yardımıyla "aydınlatılırsa" kendi çıkarının mantıklı davranmakta olduğunu görecek, böylece kendi çıkarının peşinden koşarken bile, mantıklı bir mükemmel ütopik toplum kuracaktı. Yeraltı Adamı ise önce bize, anlaşılabilir bir akıl yürütmeyle, insanoğlunun kendi çıkarının ne olduğunu açıkça görse bile her zaman bunun gerektirdiği gibi davranmayan bir yaratık olduğunu anlatır. (Batılılaşma Rusya'nın çıkarınadır, ama gene de ona karşı çıkmak istiyorum diye de okunabilir bu.) Daha sonra insanın "mantıklı" olmak ile ilgili tutumunun da daha karmaşık olduğunu belirler. "insanın bütün gücü vida değil, insan olduğunu tanıtlamaktır ... Bunun için de bizden bekleneni değil, saçma olanı yaparız." Batı'nın düşüncesinin en güçlü silahı bilimsel mantığına da iki kere ikinin dört etmesine karşı çıkarak direnir Yeraltı Adamı.

Ama burada dikkat etmemiz gereken şey Yeraltı Adamı'nın Çernişevski'ye karşı yürüttüğü bu haklı (en azından daha olgun) mantık değil, Dostoyevski'nin bu düşünceleri taşıyan, savunan inandırıcı bir kahraman yaratmasıdır. Dostoyevski'nin sonraki romanlarında belirginleşen ve asıl romancı kimliğini oluşturan şey bu kahramanı kurarken yaptığı keşiflerdir. Kendi çıkarının aksine davranmak, acı çekmekten hoşlanmak, bir anda kendinden beklenilenin (Avrupa akılcılığı, egoistçe çıkarcılık vs. diye de okuyabiliriz bunu) tam tersini tutkuyla savunmaya başlamak vs. Sonraları çok taklit edildiği için bu özgünlüğü bugün görmemiz zordur belki. Ama insanın her zaman kendi çıkarına davranmayan bir yaratık olduğunu göstermek için Yeraltı Kahramanı'nın başından geçen şu küçük deneyime bakalım bir.

Bir gece kötü bir meyhanenin önünden geçerken içerde bilardo masasının çevresinde dövüşenleri görür. Sonra birisinin pencereden dışarı atıldığına tanık olur. Derken Yeraltı Adamı'nın içinde bir kıskançlık yükselir: Kendisi de o adam gibi aşağılanmak, pencereden dışarı atılmak istemektedir. İçeri girer ama istediği dayağı yemeden bambaşka bir şekilde aşağılanır. Meyhanenin içinde bir subay Yeraltı Adamı'nı yolunu tıkıyor diye bir kenara iter; ama onu hiç önemsemeden yapar bunu. O da bu hiç beklemediği bu aşağılanmayı dert edinir bu sefer.

Bu küçük sahnede Dostoyevski'nin sonraki romanlarının bütün belirleyici unsurlarını görüyorum. Eğer Dostoyevski, tıpkı Shakespeare gibi, insanoğlunun kendini hakkındaki görüşünü değiştirerek zenginleştirecek kadar büyük bir ya zarsa, Yeraltından Notlar'da yeni bir insan görüşünün ilk belirtilerini okuyor ve bu büyük keşfin nasıl yapıldığını neredeyse görüyoruz. Başarısızlık ve mutsuzluk Dostoyevski'yi kazananların, "haklı" olanların ve mağrurların ruhsal dünyasından iyice uzaklaştırmış, Rus halkına -ve kendisi gibi olanlara- yukarıdan bakan Batıcı aydınlara bir öfke duymaya başlamış, Batıcılıkla savaşma isteğiyle, Batı eğitimi alarak yetişip bir Batı sanatını (roman sanatını) kullanıyor olmanın arasına sıkışmıştı. Yeraltından Notlar bütün bu ruhsal durumlardan geçen bir hikaye yazma isteğinin ya da bütün çelişkileri inandırıcı bir şekilde kucaklayabilen bir kahraman ve dünya yaratma gayretinin sonucudur.

Kitabı yazmaya başladığında Dostoyevski "Nasıl bir şey çıkacağını ben de bilmiyorum," diye yazmıştı editör kardeşine, "belki de berbat bir şey." Edebiyat tarihinin büyük buluşları, tıpkı yazıda kişisel üslup dediğimiz şey gibi, çoğu zaman hesapla tasarlanarak yapılmaz. Yeraltından Notlar'da olduğu gibi, çelişkili, birbiriyle uyuşmaz gibi gözüken benzersiz durumların içinden çıkabilmek için yaratıcı yazarların hayal güçlerini sonuna kadar zorlamasıyla ortaya çıkar şaşırtıcı, özgürleştirici buluşlar.

Ilk yazıldığında yaratıcıları bile yaptıkları şeyin sonuçlarının tam farkına varmayabilirler. Ama bugün insan anlayışımızda, kendi kokumuz, pisliğimiz, yenilgilerimiz ve acılarımızı sahiplenip sevebilmek ve aşağılanmanın zevklerinde bir mantık olduğunu kabul etmek varsa bu görüşün başlangıcı Yeraltından Notlar'dadır. Modern edebiyatta pek çok yeniliğin, Dostoyevski'nin Avrupa düşüncesine yatkınlığıyla ona duyduğu öfke, Avrupalı olmak ile Avrupa'ya karşı çıkmak arasında hissettiği kahredici gerginlikten çıktığını hatırlamak gene de rahatlatıcı.

Haziran 2000

Fyodor Dostoyevski'nin daha az bilinen 5 eseri

Natalya Koçetkova

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

Herkes 'Suç ve Ceza' ve 'Karamazov Kardeşler'i okumuştur. Ancak "gerçek" Dostoyevski yalnızca bu eserlerle tanımlanmaz.

Rus edebiyat geleneğinde, Dostoyevski'nin "Pentateuch"u (Musa'nın Beş Kitabı) kavramı vardır; bu, yazarın art arda yazdığı en önemli ve büyük ölçekli beş romanının gayri resmi bir listesidir: "Suç ve Ceza", "Budala", "Şeytanlar", "Ergen" ve "Karamazov Kardeşler". Bu terim, İncil'deki Pentateuch'a (Musa'nın Beş Kitabı) gönderme yaparak, bu eserlerin Rus kültüründe sahip olduğu muazzam kültürel ağırlığı vurgular.

Bu bağlamda, yazarın diğer eserleri genellikle okuyucunun gözünden kaybolur. Aşağıda, Dostoyevski'nin yaratıcı gücünün ve yeteneklerinin tüm yelpazesini sergileyen birkaç kısa eseri öne çıkarıyoruz.

 

'Çifte' (1846)

Yazarın, eserlerinin merkezinde yer alan ana temalardan biri haline gelen bölünmüş kişilik temasını ilk kez ele aldığı erken dönem eserlerinden biridir. Hikaye, görünüşte tıpatıp aynı olan, ancak zıt, daha alaycı ve fırsatçı özelliklere sahip bir "ikiz"in hayatında ve işinde yerini almaya çalıştığını keşfeden Yakov Golyadkin adlı küçük bir memuru konu alır. Anlatı sadece bir anekdot olarak değil, sürekli aşağılanma ve korkunun ağırlığı altında ezilen bir "ruh anatomisi" olarak gelişir. Eleştirmen Belinsky de dahil olmak üzere çağdaşları bu kısa romanı başarısız bulsa da, daha sonraki akademisyenler Dostoyevski'nin bu eserde ilk kez psikolojik derinliğe ve 'Raskolnikov' veya 'İvan Karamazov' gibi karakterlerin düşünülemez olacağı acı verici ikilik temasına ulaştığını kabul ettiler. 

 

'Beyaz Geceler' (1848)

En şiirsel ve aydınlık eserlerden biri olan ve sıklıkla "duygusal roman" olarak tanımlanan "Beyaz Geceler"de Dostoyevski, ilk kez "St. Petersburglu bir hayalperestin" canlı ve tam anlamıyla gerçekleşmiş bir portresini çizmiştir: Kendi yanılsamalarının dünyasında yaşayan, nihayetinde sert gerçekle yüzleşemeyen, yalnız ve kolay etkilenen bir birey. Bu novella, erken kariyerinde önemli bir dönüm noktası olmuştur: Sadece 1840'lardaki yaratıcı keşiflerini özetlemekle kalmamış, aynı zamanda sonraki tüm eserlerini tanımlayacak bir temayı da tanıtmıştır: Hayaller ve gerçeklik arasındaki trajik çatışma. Konusu basit bir gerçekleşmemiş aşk öyküsü olsa da, "Beyaz Geceler", Dostoyevski'nin tamamen hayal gücüyle yaşayan bir insanın iç dünyasının derin kırılganlığını ilk kez ortaya koyduğu eserdir.

 

'Stepanchikovo Köyü ve Sakinleri' (1859)

Beklenmedik derecede komik, neredeyse fars niteliğinde bir eser olan ve yazarın Sibirya'daki sürgününden dönüşünün ardından yazdığı bu roman, o dönemdeki en iyi çalışması olarak kabul ediliyordu. İyi huylu bir albayın ailesini zulmeden, asalak Foma adlı küçük bir adamın hikayesini anlatan neşeli bir öykünün ardında, Dostoyevski, güç ve boyun eğme psikolojisini olağanüstü bir yoğunlukla inceliyor. Metnin başlıca komedi unsuru, Molière'in "Tartuffe" karakterini anımsatan bir karakterdir. Çağdaşları tarafından büyük ölçüde fark edilmese de, "Stepançikovo Köyü", Dostoyevski'nin erken dönem yazıları ile büyük romanları arasında hayati bir köprü görevi görüyor; burada geliştirdiği arketip karakterler – despot "peygamber" ve "olumlu anlamda güzel" (erdemli) insan – daha sonra büyük eserlerinde yer alacak karakterlerin habercisi niteliğindedir. 

 

'Yeraltından Notlar' (1864)

Bu kısa roman, Dostoyevski'nin eserlerinde bir dönüm noktası ve tüm büyük romanlarının bir önsözü olarak sıklıkla tanımlanır. Romanda, isimsiz eski bir memur olan "yeraltı adamı" figürünü tam anlamıyla hayata geçirir; bu adam, itirafında, acı verici, neredeyse alaycı bir dürüstlükle, insanların doğaları gereği irrasyonel olduklarını ve hiçbir "akılcı" yasaya boyun eğmeyi reddettiklerini savunur. Üslup açısından roman devrim niteliğindedir: akıcı, yazar odaklı bir anlatı yerine, okuyucu sürekli olarak görünmeyen bir muhatap ile tartışan bir kahramanın ateşli, kopuk ve polemik dolu konuşmasıyla karşılaşır; bu teknik, karakter ve yazar arasındaki çizgiyi bulanıklaştırıyor gibi görünmektedir. Temaları açısından roman, varoluşçuluğu önceden haber verir ve 20. yüzyıl felsefesi ve edebiyatı üzerindeki etkisi – Camus ve Sartre gibi düşünür ve yazarlara kadar uzanan – muazzam olmuştur.

 

'Nazik Bir Varlık' (1876)

Dostoyevski'nin geç dönemine ait küçük bir başyapıt olan bu eser, yazarın kendisinin "fantastik bir öykü" olarak nitelendirdiği, ancak doğaüstü hiçbir şey içermeyen bir yapıttır. Eserin tamamı, intihar eden karısının tabutunun önünde duran bir adamın, nerede yanlış yaptığını anlamaya çalışırken çektiği acı dolu bir monologdan oluşmaktadır. Proust ve Joyce'u önceden sezen Dostoyevski, şoktaki bir adamın durumunu yakalamak için "bilinç akışı" tekniğini kullanır ve karakterin düşünce ve duygularının hareketini yansıtmak için edebi düzyazının geleneksel mantığını kırar. Karakterlere isim verilmez – sadece bir erkek ve bir kadın – bu da öyküye evrensel, neredeyse alegorik bir nitelik kazandırır. "Nazik Bir Varlık", Dostoyevski'nin eserleri arasında ayrı bir yere sahiptir: sadece bir trajedi öyküsü değil, yazarın suçluluk, boyun eğme ve sessiz direnişin doğasını araştırdığı acımasız bir psikolojik deneydir.

'Buratino' ismi nasıl ortaya çıktı?

Natalya Koçetkova

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

Aleksey Tolstoy'un 'Altın Anahtar veya Buratino'nun Maceraları' adlı masalındaki baş karakterin adı, İtalyanca 'burattino'* kelimesinin doğrudan bir uyarlamasıdır ve 'tahta bebek' veya 'kukla' anlamına gelir.

İtalyan tiyatrosunda bu terim, kuklacı tarafından hareket ettirilen kuklaları ifade etmek için kullanılıyordu.

Carlo Collodi'nin öyküsünün orijinal İtalyanca metninde 'Pinokyo' genellikle adıyla değil, 'burattino' yani basitçe 'kukla' olarak anılır. Tolstoy, İtalyan öyküsünden yola çıkarak kendi eserini yazmaya karar verdiğinde, kahramanına 'Buratino' adını verdi.

İsim seçimi tesadüf değildi. En başından beri karakterin tiyatral, oyunbaz doğasına işaret ediyordu. O sadece hayata geçirilmiş bir odun parçası değil, özgürlüğün "altın anahtarını" keşfeden ve sonunda kendi bağımsız tiyatrosunu kuran bir kukla oyuncudur.

'Pinokyo' ve 'Buratino'

Kaynak: https://www.gw2ru.com/

 

'Pinokyo'nun 'Buratino'ya dönüşümü, Aleksey Tolstoy'un Carlo Collodi'nin masalının Rusça çevirisi üzerinde çalışırken hikâyeyi kendi tarzında yeniden anlatmaya karar verdiği 1920'lerde başladı.

1936'ya gelindiğinde, tamamen özgün bir masal yazmıştı: 'Altın Anahtar veya Buratino'nun Maceraları'.

İki karakter arasındaki bağlantı, fiziksel görünümleriyle sınırlıdır: her ikisi de kütükten oyulmuştur, her ikisi de itaatsizdir ve her ikisinin de uzun burunları vardır.

Temel fark, kişiliklerinde ve yazarların niyetlerinde yatmaktadır. 'Pinokyo', acı çekme ve sıkı çalışma yoluyla bir arınma ve ıslah sürecinden geçer ve sonunda bir peri tarafından gerçek, yaşayan bir çocuğa dönüştürülür.

'Buratino' ise, tam tersine, değişmeyen veya insana dönüşmeyen, ıslah olmaz bir yaramaz ve asi çocuktur.

Bunun yerine, kendi zekası ve yaratıcılığı, sadık dostları ve biraz da şans sayesinde altın anahtarı bulur ve tahta bir kukla olarak kalırken kendi tiyatrosuna sahip olur.

Dolayısıyla, 'Pinokyo' canlı bir insan ruhuna kavuşma öyküsü iken, 'Buratino'nun öyküsü özgürlüğün, dostluğun ve adaletsizliğe karşı zaferin kutlamasıdır.